TLVP
 Home 
 

Czytelnia
 Book Nook 
 

Strona
 Autora 
 
Mahabharata
(po polsku) –
Spis
opowieści
Strona
Google’a
B.
 Mikołajewska 

Strona
 Google’a 
TLVP
“Good”
violence 
versus
“Bad”
Hymny
Rigwedy o
stworzeniu
świata
Downloaduj
Mahabharata 
w formie
PDF
 Napisz 
do nas

Napisz do nas


TLVP
Home
Czytelnia
Book Nook
Strona
Autora
Mahabharata (po polsku) – Spis opowieści Strona Google’a B. Mikołajewska Strona Google’a TLVP “Good” violence versus “Bad” Hymny Rigwedy o stworzeniu świata Downloaduj
Mahabharata
w formie PDF
Napisz
do nas

Napisz do nas


Słowniczek (Mahabharata księgi I i II)        [hasła księga III   |   księgi IV i V   |   księgi VI i VII   |   księgi VIII-XI   |   księga XII   |   księga XIII ]

A B C D E G H  I  J K L M N O P R S ¦ T U W

 

A

 

Abhimanju: syn Ardżuny i siostry Kryszny Subhadry; ojciec Parikszita.

Adhiratha: suta, królewski woźnica, który razem ze swą żoną Radhą wyłowił z rzeki koszyczek z pierworodnym synem Kunti Karną, zwanym również Radheją i wychował go jak własnego syna.

Aditi: jedna z córek mędrca Dakszy; matka bogów zwanych aditjami.

aditjowie: dwunastu synów Aditi, władców świata: król Bharata-Dhatar, Mitra, Arjaman, Indra, Waruna, Amsa, Bhaga, Wiwaswat, Puszan, Sawitar, Twastar i Wisznu; ostatnio wymienionego uważa się za najpotężniejszego z aditjów i za fundament, na którym zbudowane są wszystkie światy.

Adrika: nimfa apsara; z powodu klątwy Brahmy przemieniona w rybę; połknęła nasienie króla Uparikary, z którego narodziła się Satjawati i jej brat bliźniak.

Agastja: prorok i mędrzec, uważany za autora kilku hymnów Rigwedy.

agneja: broń duchowa, którą Ardżuna otrzymał od swego nauczyciela bramina Drony.

Agni: Ogień, bóg ognia.

Agniweśja: bramin i prorok; znawca tajników walki; nauczyciel bramina Drony i króla Drupady.

Airawata: wąż demon.

Ajodhja: kraj rządzony przez dynastię słoneczną wywodzącą się od króla Ikszwaku.

Akupara: król żółwi służący jako fundament góry Mandary podczas ubijania oceanu.

Amba: najmłodsza córka króla Benarów, która przysięgła zemstę Bhiszmie.

Ambalika: młodsza córka króla Benarów, żona króla Wikitrawirji, matka króla Pandu.

Ambika: najstarsza córka króla Benarów, żona króla Wikitrawirji, matka niewidomego króla Dhritarasztry.

Angaraparna (o żarzących się liściach): imię używane przez króla gandharwów, który po pokonaniu go przez Ardżunę został jego przyjacielem.

Anu, Druhju i Puru: synowie króla Jajatiego z córką króla demonów asurów Śarmisthą.

apsary: nimfy unoszące się w powietrzu.

Ardżuna: jeden z pięciu braci Pandawów; syn Kunti i Pandu otrzymany od króla bogów Indry; inkarnacja starożytnego proroka Nary; przyjaciel Kryszny, z którym stanowi tajemniczą jednię; podobnie jak Kryszna jest również uważany za jeden z aspektów boga Wisznu.

Aruna: skarłowaciały syn Winaty.

Astika: bramin, który przerwał rytualną masakrę wężów króla Dźanamedźaja; po swej matce był z urodzenia pól wężem, a po ojcu był pół człowiekiem i braminem.

asura: pewien rodzaj demonów.

asurowie, danawowie, dajtjowie: terminy wymienne.

Aśwasena: wąż, syn węża Takśaki, który dzięki pomocy Indry uratował się z pożaru Lasu Khandawa.

Aśwatthaman (rżenie konia): bramin, syn bramina Drony i bliźniaczej siostry bramina Krypy, Krypi; inkarnacja aspektów śmierci, żądzy i szału wściekłości boga Śiwy.

Aświnowie: bogowie bliźniacy, synowie boga słońca Surji.

Aurwa: bramin; jedyny pozostający przy życiu potomek bramina Bhrigu po wybiciu wszystkich jego krewnych przez poszukujących ich skarbów wojowników.

 

B

 

Baka: demon rakszasa, który terroryzował mieszkańców miasta Ekaczakra, i który został pokonany w walce i zabity przez Bhimę.

Balarama: starszy brat Kryszny, narodzony z drugiej żony Wasudewy Rohini.

Bhagiratha: jeden z królów, który zdobył tytuł suwerena dzięki swym umiejętnościom obrony.

Bharadwadża: starożytny mędrzec, syn kapłana bogów Brihaspatiego, ojciec bramina Drony, obrońca magnaterii; jemu przypisuje się autorstwo większości hymnów wedyjskich.

Bharata: ród królewski, których dzieje opisuje Mahabharata.

Bharata: król z dynastii księżycowej; syn króla Duhszanty i Śakuntali; potomek króla Puru (Paurawa) w dalszych pokoleniach; od jego imienia wywodzi się tradycja nazywania potomków jego linii Bharatami i od jego imienia wywodzi się tytuł epiki Mahabharata, której główny wątek dotyczy dziejów konfliktu między kuzynami wywodzącymi się z jego linii.

Bharata: jeden z królów, który zdobył tytuł suwerena dzięki swej bohaterskości.

Bharatowie: nazwa używana w odniesieniu do potomków dynastii księżycowej, wywodzących się od starożytnego króla Bharata.

Bhima: jeden z pięciu braci Pandawów, syn Kunti i Pandu otrzymany od boga wiatru.

Bhiszma: syn króla Śamtanu i bogini Gangi, zwany seniorem Hastinapury; inkarnacja jednego z bogów Wasu, przeklętych przez mędrca Wasisztę.

Bhogawati: miasto wężów.

Bhrigu: bramin, mityczny mędrzec, syn boga Brahmy, ojciec bramina Śukry.

Brahma; bóg i stwórca świata, pierwszy nieśmiertelny, zwany dziadkiem wszechświata; z niego narodzili się wielcy prorocy, z których z kolei narodzili się dalsi prorocy, demony i inni mieszkańcy świata.

Brahman, brahman: ma szereg znaczeń, między innymi moc zawarta w rytualnych wypowiedziach i aktach; znajomość Wed, fundamentalne źródło istnienia, najwyższa istota; Nieskrępowany Duch.

Brihadratha: król Magadhy, ojciec Dżarasamdhy.

Brihaspati: mędrzec, wnuk boga Brahmy, kapłan bogów, którego częściową inkarnacją był bramin Drona.

 

C

 

Citragada: córka króla Citrawahany, w której zakochał się Ardżuna.

Citrangada: starszy syn króla Śamtanu i Satjawati.

Citraratha: mityczny park, umiejscawiany nad brzegami Gangesu; miejsce pobytu starożytnych mędrców Nary i Narajana.

Citraratha (ze wspaniałym rydwanem): imię króla gandharwów zanim Ardżuna go pokonał, paląc jego rydwan.

Citrawahana: król, ojciec Citragady, w której zakochał się Ardżuna.

Cjawana: syn mędrca Bhrigu i Pulomy, który przyszedł na świat w rezultacie ataku rakszasy Pulomana na Pulomę.

Człowiek: zgodnie z Rigwedą wszechświat powstał z rozszarpanego na kawałki ciała Człowieka (Hymn 10.90: Sława Człowiekowi), który w ten sposób sam siebie złożył w ofierze, inspirując wszelkie ofiarne rytuały, gdyż jego ofiarę powtarzali później w rytualnej formie bogowie, aby powtórzyć stworzenie świata, gdyż ciało Człowieka dostarcza materii, z której zostały zbudowane wszystkie światy zarówno boskie jak i ludzkie.

 

D

 

Dagdharatha (ze spalonym rydwanem): imię króla gandharwów po spaleniu jego rydwanu przez Ardżunę.

dajtja (deitja), dajtjowie (deitjowie): tytani i giganci.

Daksza: mędrzec, wykonawca ofiarniczych rytuałów, z którego narodziło się osiem córek, z których z kolei narodzili się inni mieszkańcy świata jak bogowie, demony, zwierzęta i inni.

danawowie: tytani i giganci.

dasjusowie: złe i obrzydliwe stworzenia przypominające wyglądem ludzi, które znęcają się nad swymi ofiarami.

demony: danawowie, dajtjowie, rakszasowie, asurowie.

Dewajani: córka bramina Śukry.

Dewaki: matka Kryszny, uważana za inkarnację Aditi, matki bogów.

Dhanwantari: lekarz bogów.

dharma (Prawo): to, co jest Prawem, święty obowiązek.

Dharma: bóg Prawa.

Dharmaradża: Król Prawa; termin używany w odniesieniu do najstarszego Pandawy, Judhiszthiry, lub boga umarłych Jamy.

Dhaumja: kapłan Pandawów.

Dhrisztadjumna: dzielny syn króla Drupady narodzony z ofiarnego ognia, którego przeznaczeniem jest zabicie bramina Drony; bliźniaczy brat Draupadi; częściowa inkarnacja boga ognia i hermafrodyty demona rakszasy o imieniu Śikhandin.

Dhritarasztra: niewidomy król Hastinapury z dynastii księżycowej w linii Bharata;  najstarszy syn mędrca Wjasy z Ambiką, wdową po królu Wikitrawirji, młodszym synu króla Śamtanu i Satjawati; jego młodszymi braćmi byli Pandu i Widura.

Draupadi: córka króla Drupady narodzona z rytualnej ofiary; bliźniacza siostra Dhrisztadjumny narodzonego z tego samego ofiarnego rytuału; uważna za częściową inkarnację bogini dobrobytu i żony boga Wisznu, Lakszmi oraz równocześnie za reinkarnację córki pewnego bramina, której bóg Śiwa obiecał pięciu mężów, nagradzając ją w ten sposób za ascezę.

Drona: bramin, nauczyciel sztuki walki Pandawów i Kaurawów; syn bramina Bharadwadży; częściowa inkarnacja kapłana bogów Brihaspatiego.

Drupada: król Pańcalów; najpierw przyjaciel z dzieciństwa, a później zacięty wróg bramina Drony; inicjator rytuału ofiarnego mającego na celu narodziny syna zdolnego do zabicia bramina Drony; ojciec Dhrisztadjumny i Draupadi narodzonych z tego rytuału; częściowa inkarnacja jednego z marutusów.

Duhszanta: król z dynastii księżycowej, syn króla Puru, ojciec króla Bharata, którego imienia używa się w odniesieniu do jego linii potomków dynastii księżycowej.

Duhśasana: jeden ze stu synów króla Dhritarasztry i królowej Gandhari.

Durjodhana: najstarszy ze stu synów króla Dhritarasztry i królowej Gandhari, częściowa inkarnacja bóstwa Kali prezentowanego w Mahabharacie jako będący rodzaju męskiego, którego uważa się za odpowiedzialnego za rozpoczęcie eonu zwanego Kalijugą.

Durwasas: bramin, który dał Kunti magiczne zaklęcie pozwalające na otrzymywanie synów od bogów.

Dwaipajana: jeden z kapłanów Pandawów.

Dwaraka: stolica kraju Kryszny będąca twierdzą zbudowaną na nadmorskiej skale, do której przeniósł on mieszkańców Mathury, (miasta, w którym się urodził) ratując ich przed atakiem demona Kansy; po śmierci Kryszny Dwaraka została zatopiona przez fale oceanu.

dynastia księżycowa: władcy Hastinapury; nazwa dynastii królewskiej do której należeli między innymi królowie Pururawas, Nahusza, Jajati, Puru, Duhszanta, Bharata oraz Pandawowie i Kaurawowie.

dynastia księżycowa z linii Bharata: dynastia królewska wywodząca się od króla Bharata, syna Śakuntali z królem Duhszantą, który z kolei wywodził się od syna króla Jajatiego o imieniu Puru.

dynastia słoneczna: władcy Ajodhji, wywodzący się od króla Ikszwaku.

dziadek wszechświata: Brahma, najstarszy z bogów, uważany za pierwszego boga, który się narodził.

Dźanamedźaja: król ludu Kuru, z linii króla Bharata; syn Parikszita; praprawnuk siostry Kryszny Subhadry i Ardżuny, jednego z pięciu braci Pandawów, których konflikt z Kaurawami stanowi główny wątek Mahabharaty.

Dżara: demonka rakszini, która połączyła dwie połówki dziecka urodzonego przez dwie żony króla Brihadrathy, uzyskując jedno dziecko nazwane Dżarasamdhą.

Dżarasamdha (ten, który został połączony przez demonkę o imieniu Dżara): syn króla Brihadrathy, narodzony z owocu mango, który jego ojciec otrzymał od ascety Kandakauśiki, którego nie można było pokonać przy pomocy żadnej broni; zwany Indrą wśród królów; podbił większość królów, i wtrąciwszy ich do więzienia, chciał ich złożyć w ofierze bogowi Śiwie; inkarnacja jednego z demonów danawów o imieniu Wipracitti.

Dżaratkaru: bramin z rodu Jajawarów, ojciec Astiki, utożsamiany niekiedy z Pradżapatim.

Dżaratkaru: wąż, siostra węża Wasukiego, matka Astiki.

Dżarita: ptaszek, pierwsza żona bramina Mandapali, matka czterech ptaszków Śarngaka.

 

E

 

Ekaczakra: miasto, w którym za radą bramina Wjasy schronili się Pandawowie.

Ekalawja: królewicz Niszadów.

Elapatra: wąż.

 

G

 

Gandhari: córka króla Subali, żona niewidomego króla Dhritarasztry, matka Durjodhany  i jego braci (Kaurawów).

gandharwowie: unoszący się w przestworzach boscy muzycy i śpiewacy; ich żonami są nimfy apsary; podobnie jak apsary narodzili się z córek Dakszy o imionach Muni, Prawa, Kapila.

Gandiwa: nazwa łuku, który Ardżuna otrzymał od boga ognia, w celu pokonania króla bogów Indry, który nie pozwalał Ogniowi spalić Lasu Khandawa; łuk ten był stworzony przez Brahmę, należał do boga Somy i był obiektem czci zarówno bogów jak i demonów.

Ganga: bogini Gangesu.

Gangadatta: alternatywne imię Bhiszmy syna króla Śamtanu i bogini Gangi.

Garuda: wielki ptak, syn Winaty, pożeracz wężów i Indra wśród ptaków; został wysłany przez węże przeciw bogom, aby ukraść eliksir nieśmiertelności.

Gautama: bramin, prorok, ojciec bliźniąt bramina Krypy i jego siostry Krypi.

Gautami o imieniu Dżatila: żona siedmiu mędrców Praczetów.

Ghatotkaka: syn Bhimy i demonki rakszini Hidimby.

Girika: żona króla Uparikary.

gra w kości: według Mahabharaty jest to struktura leżąca u korzeni wszelkich waśni. Z definicji gra w kości symbolizuje strukturą czystej rywalizacji i łańcucha odwetu między partnerami, którzy mają na celu odebranie dóbr przeciwnikowi przy pomocy niekontrolowanych lub nieuczciwych środków. Zgodnie z hinduską mitologią niekończący się łańcuch odwetu niszczy w końcu obu graczy. Mahabharata opisuje, w jaki sposób struktura gry w kości została wprowadzona między członków tego samego rodu (kuzynów), których cele powinny być zgodne, ale stają się sprzeczne w rezultacie zawiści. Jak stwierdza Durjodhana „nikt nie rodzi się niczyim wrogiem; w naszego wroga przekształca się ten, kto chce tego samego, co my”. Gra w kości symbolizuje strukturę, którą René Girard nazywał „mimetyczną rywalizacją”. W mitologii hinduskiej struktura czystej rywalizacji nie tylko wkracza między braci, ale również jest sposobem bycia boga Śiwy ze swą żoną Parwati.

 

H

 

Hamsa i Dibhaka: dwaj wojownicy króla Dżarasamdhy, których nie można było pokonać żadną bronią i którzy popełnili samobójstwo z tęsknoty za sobą, gdy dowiedzieli się, że drugi z nich nie żyje.

Hariścandra: król z dynastii słonecznej, słynący ze swego przywiązania do Prawa i ze swej zdolności do największej ofiary, którą było poświęcenie własnego dobra i dobra własnej rodziny, jeżeli było ono w konflikcie z przestrzeganiem zasad Prawa. Król ten po podbiciu całego świata złożył ofiarę koronacyjną i w jej rezultacie dostał się po śmierci do świata króla bogów Indry, podczas gdy inni królowie docierają zwykle jedynie do świata boga umarłych Jamy. Dotarcie do świata Indry wymaga maksymalnego samo-poświęcenia. Dostają się tam też wojownicy, którzy ponieśli śmierć na polu bitwy, nie próbując ratowania się ucieczką oraz ci, którzy zniszczyli swe ciała poprzez surowe umartwianie się.

Hastinapura: nazwa stolicy i kraju rządzonego przez potomków dynastii księżycowej.

Hidimba: demonka rakszini, siostra demona ludożercy Hidimby.

Hidimba: demon rakszasa żywiący się ludzkim mięsem.

 

I

 

Ikszwaku: wnuk boga słońca, od którego wywodzi się dynastii słoneczne; władca Ajodhji.

Ila: syn półboga Manu, od którego wywodzi swe pochodzenie dynastia księżycowa.

Indra: król bogów, zwany bogiem wielu złożonych ofiar; składa ofiary i przyjmuje ofiary; jego cnotą jest prowadzenie bitwy, dzięki czemu utrzymuje istnienie świata. Ci, którzy składają ofiary (szczególnie własnym kosztem) mają szansę dostania się do świata Indry. Król przeprowadzający ofiarę koronacyjną musi wyrzec się wszystkich bogactw, które zdobył, oddając je braminom. Bitwa, której patronuje Indra, jest uważana za wielki święty rytuał ofiarny i ci wojownicy, którzy bohatersko giną na polu bitewnym są uważani za tych, którzy poświęcają swe życie dla istnienia świata i dostają się do świata Indry.

Indraprastha: nazwa miasta zbudowanego na wybranym terenie otoczonym przez dziki Las Khandawa przez Pandawów uzyskanym w wyniku podziału królestwa przez króla Dhritarasztrę.

 

J

 

Jadawi: matka Sziśupali, siostra ojca Kryszny, Wasudewy.

Jadawowie: potomkowie najstarszego syna króla Jajatiego, którzy przez długi okres czasu, z racji klątwy ich ojca, nie byli królami. Zarówno Kunti, matka Pandawów jak i Wasudewa, ojciec Kryszny byli dziećmi potężnego szefa rodu Jadawów Śury, który jednak nie był królem. Pierwszym królem Jadawów był Ugrasena, który został pozbawiony władzy i wrzucony do więzienia przez swego rzekomego syna demona Kansę i którego Kryszna przywrócił do władzy.

Jadu i Turwasu: synowie króla Jajatiego z Dewajani, córki bramina Śukry.

Jadża: bramin, potomek bramina Kaśjapy, starszy brat Upajadży, który nie dbał wystarczająco o czystość rytualną i który zgodził się na wykonanie ofiarnego rytuału mającego na celu narodziny przyszłego zabójcy bramina Drony.

Jajati: król z dynastii księżycowej, syn Nahuszy, ojciec króla Puru.

Jajnawalkja: bramin i mędrzec spełniający podczas ofiary koronacyjnej Judhiszthiry funkcję adhwarju.

jaksza: bóstwo leśne.

Jama: bóg umarłych, syn boga słońca, zwany również Królem Prawa (Dharmaradża).

Jauwanaswa: jeden z królów, który zdobył tytuł suwerena dzięki zniesieniu podatków.

Judhiszthira: jeden z pięciu braci Pandawów, syn Kunti i Pandu otrzymany od boga Prawa Dharmy, zwany Królem Prawa (Dharmaradża).

juga: okres (eon) w historii świata rozpoczynający się długim okresem świtu i kończący się zmierzchem bogów.

 

K

 

Kaća: bramin, syn kapłana bogów Brihaspatiego.

Kadru: córka Pradżapatiego, jedna z żon mędrca Kaśjapy, rywalka i siostra Winaty, matka wężów, która rzuca klątwę na swych synów.

Kailasa: mityczna góra w Himalajach otaczająca górę Meru, o trzech wierzchołkach (Gandhamadana, Triśringa, Makaragiri) najbardziej znana jako miejsce pobytu boga Śiwy.

Kali (czarna): bogini, która pozostawia za sobą tylko śmierć i zniszczenie.

Kalmasapada: król z dynastii słonecznej przeklęty przez syna bramina Wasiszty Śaktiego i opętany przez demona rakszasę nasłanego na niego przez Wiśwamitrę; pożarł wszystkich potomków bramina Wasiszty za wyjątkiem Parasary, który ukrywał się przez dwanaście lat w łonie swej matki.

Kama: bóg miłości.

Kandakauśika: asceta, który pojawił się w królestwie Magadhy i który na prośbę króla Brihadrathy dał mu syna Dżarasamdhę, obdarowując go owocem mango, który spadł na jego kolana.

Kansa: demon i król Mathury zabity przez Krysznę, który był synem jego ministra Wasudewy.

Karna (Radheja): nieślubny syn Kunti otrzymany od boga słońca.

Kartawirja: jeden z królów, który zdobył tytuł suwerena dzięki dyscyplinie swych umartwień.

Karttikeja: bóg wojny.

Kaśjapa: mityczny mędrzec utożsamiany niekiedy z Pradżapatim; mąż Kadru i Winaty; ojciec zarówno Garudy, Aruny jak i wężów.

Kaurawja: imię króla wężów, ojca Ulupi.

Kaurawowie: stu synów króla Dhritarasztry, z których najstarszym był Durjodhana uchodzący za inkarnację istotnych aspektów boga Kali, który powoduje przegraną w grze w kości. W osobach pozostałych braci narodziły się demony rakszasowie.

Khandawa: dzikie zalesione tereny nad brzegami Jamuny, oddane Pandawom we władanie przez Dhritarasztrę, na obrzeżach którego zbudowali oni miasto-fortecę Indraprasthę i który dzięki pomocy Kryszny i Ardżuny został spalony przez głodnego boga ognia niezadowolonego z ofiarnego rytuału.

Kimdama: pustelnik, który przybrał postać jelenia i został zabity przez króla Pandu w momencie kopulacji.

Kimkara: demon rakszasa, który na rozkaz Wiśwamitry opętał króla Kalmasapadę.

kimkarowie: pewien gatunek demonów rakszasów, znawcy rytmu.

kobieta Niszadów: anonimowa kobieta, która wraz z jej pięcioma synami spłonęła w pałacu-pułapce zamiast pięciu braci Pandawów i ich matki Kunti.

koło istnienia: wszechświat wraz z wszystkimi istnieniami podlega niekończącym się cyklom tworzenia i niszczeniem.

Król Prawa (Król Dharma, Dharmaradża): najstarszy z Pandawów Judhiszthira, syn boga Prawa Dharmy; nazwa używana również w odniesieniu do boga umarłych Jamy, pierwszego śmiertelnika.

królestwo Pańcalów: królestwo rządzone przez króla Drupadę.

Krypa: bramin, częściowa inkarnacja jednego z rudrów, jeden z nauczycieli Pandawów i Kaurawów.

Krypi: bliźniacza siostra bramina Krypy; żona bramina Drony; matka Aśwatthamana.

Kryszna (o ciemnej skórze): imię nadawane w Mahabharacie synowi Wasudewy (inkarnacji boga Wisznu), Draupadi (inkarnacji bogini Lakszmi) oraz braminowi Wjasie; Pandawa Ardżuna towarzyszący Krysznie Wasudewie bywa również nazywany „drugim Kryszną”.

Kryszna, Kryszna Wasudewa: syn Wasudewy z rodu Jadawów, kuzyn Pandawów, inkarnacja istotnych aspektów boga Wisznu; uważny za praprzyczynę wszechświata; samo-stwarzający się bóg; Człowiek, który jest źródłem i materią wszechświata; Najwyższa Osoba; obrońca bogów i pogromca demonów.

kszatrija: członek kasty wojowników zajmującej drugie miejsce w hierarchii kast po kaście bramińskiej.

Kubera: bóg rządzący bogactwem.

Kunti: królowa; pierwsza żona króla Pandu; matka trzech Pandawów (Judhiszthiry, Bhimy, Ardżuny) i nieślubnego syna Karny, którego ojcem był bóg słońca; córka Śury, szefa rodu Jadawów;  siostra Wasudewy, ojca Kryszny.

Kurukszetra: mityczne pole bitewne, na którym rozegrała się apokaliptyczna bitwa między Pandawami i Kaurawami; pole to od niepamiętnych czasów jest także terenem ofiarnym, gdzie prowadzono sesje ofiarne; tutaj po zniszczeniu wszechświata zamieszkali dwaj bracia demony asury Sunda i Upasunda; tutaj przebywał również broniony przez Indrę wąż Takśaka podczas pożaru Lasu Khandawa.

 

L

 

Lakszmi: bogini dobrobytu, wyłoniła się z ubijanego oceanu, żona boga Wisznu.

Lapita: ptaszek, druga żona bramina Mandapali.

 

M

 

Madrasowie, Madrakowie: ród, którego wywodziła się druga żona króla Pandu, Madri.

Madri: druga żona króla Pandu, matka Nakuli i Sahadewy.

Magadha: królestwo i stolica kraju rządzonego przez króla Dżarasamdhę.

Mahabharata: hinduska epika.

Mahabhisa: król z dynastii słonecznej, na którego bóg Brahma rzucił klątwę ponownych narodzin, z powodu jego nieumiejętności opanowania pożądania.

Mainaka: góra, otoczona jeziorem Bindu, gdzie bogowie i demony asurowie składają ofiary.

Maja: demon, który wyskoczył podczas pożaru Lasu Khandawa z miejsca, gdzie mieszkał wąż Takśaka, i któremu Ardżuna podarował życie; z wdzięczności za uratowane życie na prośbę Kryszny zbudował gmach zgromadzeń dla Króla Prawa

małżeńskie ryty gandharwów: kobieta oddaje się mężczyźnie, w którym zakochała się ze wzajemnością od pierwszego wejrzenia.

Mandapala: bramin, ojciec czterech ptaszków Śarngaka.

Mandara:  mityczna góra w Himalajach użyta do ubijania oceanu celem wyprodukowania eliksiru nieśmiertelności, wznosząca się na wschód od góry Meru mająca dwa wierzchołki i będąca wygięta w kształcie łuku.

Mandawia: bramin, który rzucił na boga Prawa Dharmę klątwę narodzin na ziemi z łona służącej.

Manu: pół bóg, syn boga umarłych Jamy, z którego narodzili się ludzie.

Marutta: jeden z królów, który zdobył tytuł suwerena dzięki swemu bogactwu.

marutusi: bogowie burzy towarzyszący Indrze.

Mathura: starożytne miasto (obecnie jedno ze świętych miast Indii i miejsce licznych pielgrzymek) związane z legendami o narodzinach i życiu Kryszny; zgodnie z tymi legendami oryginalnie było zamieszkałe przez ród Jadawów, przeniesiony przez Krysznę do Dwaraki, gdzie wszyscy Jadawowie, przeklęci przez żonę króla Dhritarasztry Gandhari wyginęli w wyniku wewnętrznych waśni.

Menaka: nimfa apsara, matka Śakuntali.

Meru: złota góra ozdobiona drogimi kamieniami stojąca w centrum świata i będąca osią wszechświata; osadzona w świecie podziemnym przenika sferę ziemską i sięga szczytem najwyższych niebios; jest otoczona przez trzy strzeliste szczyty (Gandhamadana, Triśringa, Makaragiri); na jej wierzchołku jest raj Indry.

 

N

 

Nahusza: król z dynastii księżycowej; wnuk króla Pururawasa, ojciec króla Jajatiego; przeklęty za swą pychę przez mędrca Agastję musiał żyć na ziemi w ciele wielkiego węża boa; złapał w swe sploty Bhimę dzięki darowi, że ten kogo złapie traci siły; uwolniony od klątwy dzięki rozmowie o duszy z Judhiszthirą.

Nakula i Sahadewa: bliźniacy, najmłodsi z pięciu braci Pandawów; synowie Madri i Pandu otrzymani od boskich bliźniaków Aświnów.

Nandini: spełniająca wszystkie życzenia krowa należąca do bramina Wasiszty.

Nara (człowiek): pierwotny człowiek na usługach boga Wisznu, noszący jego łuk.

Narada: starożytny mędrzec, syn Brahmy.

Narajana (poruszający wodami): określenie używane najczęściej w odniesieniu do boga Wisznu podczas jego snu w oceanie lub w odniesieniu do pierwszego Człowieka, syna Nary, identyfikowanego z Wisznu; używane jest również jako określenie boga Brahmy oraz starożytnego mędrca.

Narajana, Wisznu, Najwyższa Osoba: terminy wymienne opisujące obrońcę bogów i pogromcę demonów.

Nila: król południowego królestwa, którego bronił Ogień.

Niszadowie: rybacy służący za pokarm Garudy w czasie jego wyprawy do nieba, aby zdobyć na prośbę wężów eliksir nieśmiertelności.

 

O

 

ofiara koronacyjna (Radżasuja): królewska ofiara, poprzez którą, król zyskuje status suwerena, Indry wśród królów, króla królów, lub imperatora.

Ogień: Agni, bóg ognia.

ogień ofiarny: boski ogień do którego wrzuca się rożnego rodzaju ofiarę w różnych ofiarnych rytuałach.

 

P

 

Paila: bramin i mędrzec spełniający podczas ofiary koronacyjnej Judhiszthiry funkcję hotara.

Pandawowie: pięciu synów króla Pandu: Judhiszthira, Bhima, Ardżuna, Nakula i Sahadewa; faktycznie zostali uzyskani przez Kunti jako dar od bogów Prawa (Dharmy), wiatru (Waju), króla bogów (Indry), bliźniaków Aświnów; uważani również za inkarnacje pięciu kopii Indry, który został ukarany za swą dumę przez boga Śiwę i zmuszony do narodzin na ziemi w śmiertelnej formie.

Pandu: król Hastinapury, z dynastii księżycowej; młodszy syn mędrca Wjasy z Ambaliką (wdową po synu króla Śamtanu i Satjawati, Wikitrawirji); brat Dhritarasztry i Widury; ojciec Pandawów; mąż Kunti i Madri.

Pańcadżanja: koncha, która wyłoniła się z ubijanego oceanu.

Pańcalowie: lud i kraj rządzony przez króla Drupadę.

Parasara: bramin, syn bramina Śaktiego, jedyny z potomków mędrca Wasiszty, który nie został pożarty przez króla opętanego przez rakszasę, ukrywany przez matkę przez dwanaście lat w jej łonie.

Paraśara: pielgrzymujący pustelnik, ojciec Wjasy.

Paraśurama (Bhargawa): bramin-wojownik, potomek Bhrigu, jedna z inkarnacji boga Wisznu, który na przełomie eonów zabił wszystkich wojowników.

Parikszit; król z dynastii księżycowej; syn Abhimanju i Uttary; wnuk siostry Kryszny Subhadry i Ardżuny; jedyny przedstawiciel młodszej generacji Pandawów, który dzięki cudownej mocy Kryszny przeżył w łonie matki apokaliptyczną bitwę Pandawów z Kaurawami, zapewniając kontynuację ich rodu.

Paurawowie: potomkowie króla Puru z dynastii księżycowej.

Pradżapati: określenie używane czasami w odniesieniu do półboga i syna Brahmy Dakszy, który rodził się na nowo i był zabijany, co pokolenie; kiedy indziej w odniesieniu do Brahmy lub starożytnych mędrców (riszich) i potomków Brahmy jak Kaśjapa; w tym ostatnim przypadku jest tylu Pradżapatich ilu jest riszich.

Pramadwara: żona proroka Ruru.

Pratipa: król Hastinapury, ojciec króla Śamtanu.

Prawo, religia, święty obowiązek: odpowiednik sanskryckiego słowa dharma, które jest praktycznie nieprzetłumaczalne i oznacza „to, co jest prawem”, choć odnosi się nie tyle do tego, co nazywamy dziś prawami człowieka, co do jego obowiązków związanych z określoną pozycją w życiu i w społeczeństwie, w którym się narodził.

pudża: rytuał oddawania czci bogom.

Pulastja: mędrzec, syn boga Brahmy, z którego zrodziły się demony rakszasowie.

Puloma: żona bramina Bhrigu; matka proroka Cjawany.

Puloman: demon z gatunku rakszasów, który chciał uprowadzić Pulomę.

Purokana: minister, który na prośbę Durjodhany zbudował dla Pandawów pałac-pułapkę, którą zamierzał podpalić.

Puru: król z dynastii księżycowej, syn króla Jajatiego.

Pururawas: król zapoczątkowujący tzn. dynastię księżycową, żyjący w najstarszym eonie zwanym kritajuga.

Putana: demonka, która próbowała zabić małego Krysznę, karmiąc go swym zatrutym mlekiem.

 

R

 

Radha: żona królewskiego woźnicy rydwanu, przybrana matka Karny.

Rahu: jeden z danawów, który przybrawszy boską postać pił eliksir nieśmiertelności, który wyłonił się z ubijanego oceanu; połyka cyklicznie słońce z zemsty za to, że zdradziło bogom, że jest demonem.

rakszasa: pewien rodzaj demonów.

rakszini: demon rodzaju żeńskiego.

riszi: starożytni mędrcy, bramini, kapłani którzy pierwsi potrafili składać bogom ofiary. Byli synami lub wnukami Brahmy. Ich imiona: Angiras, Atri, Bharadwaja, Bhrigu, Daksza, Dżamadagni, Gorama, Kaśjapa, Kratu, Mariczi, Pulastja, Pulaha, Wasiszta, Wiśwamitra.

Rohini: żona Wasudewy i matka Balaramy.

rudrowie: bogowie burzy, którzy podobnie jak bogowie marutusi towarzyszą Indrze

Rukmini: pierwsza żona Kryszny, którą chciał również poślubić król Sziśupala, zacięty wróg Kryszny.

Ruru: bramin przemieniony dzięki klątwie w jaszczurkę.

Ruru: syn Pramatiego potomek w trzecim pokoleniu Cjawany, syna Bhrigu, który uwolnił bramina Ruru od bycia jaszczurką.

rydwan Ardżuny: Ardżuna otrzymał ten rydwan od Ognia, aby pokonać Indrę broniącego Las Khandawa przed spaleniem; wyróżniał się sztandarem ze znakiem małpy Hanumana; zaprzężony był w konie hodowane przez boskich muzyków gandharwów; został stworzony dzięki umartwieniom Pradżapatiego i zmontowany przez boga Somę; był nie do pokonania ani przez bogów, ani przez demony.

 

S

 

Samwarana: król z linii Bharata, jeden z odległych przodków Pandawów, który poślubił córkę boga słońca Tapati.

Sandżaja: woźnica króla Dhritarasztry.

Sarama: boska suka, zwiastun Indry.

Satjaki: królewicz z rodu Wrisznich.

Satjawati: córka króla Uparikary wychowywana przez króla rybaków; żona króla Śamtanu z dynastii księżycowej, matka mędrca Wjasy, Citrangady, Wikitrawirji.

Saunaka: bramin, na którego pytania odpowiada śpiewak Ugraśrawas:, który opowiada Mahabharatę braminom prowadzącym dwunastoletnia sesję ofiarniczą w Lesie Naimisza.

Snataka: nazwa braminów, którzy właśnie ukończyli swą edukację.

Soma; soma: bóg Księżyca lub eliksir nieśmiertelności uzyskany w wyniku ubijania oceanu lub napój bogów uzyskiwany podczas rytuałów ofiarnych.

Somaśrawajana: bród Gangesu, gdzie Pandawowie spotkali króla gandharwów.

Somaśrawas: domowy kapłan króla Dźanamedźaja zrodzony z matki węza i proroka Śrutaśrawasa.

strażnicy świata: Indra, Waruna, Kubera, Jama.

Subalowie: ród królewski, z którego pochodziła Gandhari, żona niewidomego króla Dhritarasztry.

Subhadra: młodsza siostra Kryszny i Balaramy; druga żona Ardżuny; matka Abhimanju.

Sudarśana: dysk boga Wisznu.

Sunda i Upasunda: nierozłączni bracia demony asurowie, którzy dzięki darom otrzymanym od Brahmy pokonali bogów i zdobyli panowanie nad światem i którzy zabili się nawzajem, nie potrafiąc się podzielić Tilottamą.

Surja: bóg słońca.

swajamwara: festiwal wyboru męża przez córkę wojownika.

Swetaka: król, którego ofiarny rytuał unieszczęśliwił Ogień, powodując jego niestrawność.

Sziśupala: inkarnacja wielkiego króla gigantów-demonów z gatunku asurów zwanych dajtjami, syna córki Dakszy Diti, zabijana przez kolejne wcielenia (awatary) Wisznu; awatara zwaną Narasimha (człowiek-lew) zabiła go, gdy przybrał formę króla o imieniu Hiranjakaszipu; awatara Ramy zabiła go, gdy przybrał formę demona Rawana; awatara Kryszny zabiła go, gdy przybrał formę króla Sziśupali.

szudra: członek kasty nietykalnych.

 

¦

 

Śakti: bramin, syn mędrca Wasiszty, ojciec bramina Parasary, zjedzony przez rakszasę Kimkarę, który opętał króla Kalmasapadę.

Śakuni: pokrętny brat żony króla Dhritarasztry Gandhari, zły duch Durjodhany; inkarnacja istotnych aspektów Dwapary, bóstwa reprezentującego przegrywający rzut w grze w kości..

Śakuntala: córka apsary Menaki i króla-bramina Wiśwamitry, zaadaptowana przez mędrca Kaśjapę; żona króla Duhszanty; matka króla Bharata.

Śalja: król Madrasu, ojciec drugiej żony króla Pandu Madri.

Śalwa: król pokonany przez Bhiszmę w walce o córki króla Benarów Ambę, Ambikę, Ambalikę, który obiecał małżeństwo Ambie. Gdy Bhiszma się o tym dowiedział, puścił Ambę wolno, lecz król Śalwa odrzucił ją, twierdząc, że nie może ożenić się kobietą porwaną przez innego mężczyzną. Amba przysięgła Bhiszmie zemstę.

Śamtanu: król ludu Kuru z dynastii księżycowej, z linii Bharata, inkarnacja króla Mahabhisy z dynastii słonecznej.

Śarmistha: córka Wrszaparwany, króla asurów.

Śarngaka: cztery ptaszki o imionach Dżaritari, Sariszarkwa, Stambamitra, Drona, które faktyczne były synami bramina Mandapali, które dzięki własnej modlitwie, i modlitwie swego ojca, uratowały się z pożaru Lasu Khandawa.

Śesza (Ananta): wąż asceta, pomógł bogom wyrwać górę Mandarę, która użyto do ubijania oceanu celem uzyskania eliksiru nieśmiertelności; obejmuje swymi splotami ziemię, aby się nie trzęsła.

Śiwa (Sziwa): Najwyższy Bóg; Bóg bogów.

Śringin: bramin, który rzucił klątwę na króla Parikszita za to, że zawiesił ciało martwego węża na ramionach jego ojca.

Śrutasena, Ugrasena i Bhimasena: bracia króla Dźanamedźaja, którzy pobili syna suki Saramy.

Śrutaśrawas: prorok ojciec Somaśrawasa.

Śukra (Szukra, Bhargawa): mędrzec, wnuk boga Brahmy, syn mędrca Bhrigu, kapłan asurów.

Śura: szef rodu Jadawów, ojciec Kunti i Wasudewy.

 

T

 

Takśaka: król wężów; spełnił klątwę młodego bramina i zabił króla Parikszita, wywołując zemstę króla Dźanamedźaja, realizowaną podczas jego rytualnej masakry wężów.

Tapati: córka boga słońca, która poślubiła króla Samwaranę.

Tilottama: niezwykłej urody kobieta, skupiająca na sobie wszystkie żądze, stworzona na rozkaz Brahmy przez architekta wszechświata Wiśwakarmana, aby skłócić między sobą dwóch braci asurów Sundę i Upasundę, którzy zdobyli panowanie nad wszechświatem.

Tokarz Koła: ten kto buduje i obraca koło istnienia.

trzy światy: niebo, ziemia i powietrze-przestrzeń między nimi.

trzydziestu bogów: Mahabharata jest niekonsekwentna w opisywaniu liczby bogów; pierwsze pokolenia bogów dzieli na następujące grupy i skrzydła: aditjowie, do których zalicza się również kapłan bogów Brihaspatiego; guhjakowie, do których zalicza się bliźniaków Aświnów, jak wszystkie zioła oraz krowy i konie; marutusi; rudrowie; sadhjowie; skrzydło Bhrigu; wasuowie; wszyscy-łącznie-bogowie.

 

U

 

Ugrasena: pierwszy król Mathury z rodu Jadawów, pozbawiony władzy i osadzony w więzieniu przez swego rzekomego syna, demona Kansę i osadzony ponownie na tronie przez Krysznę, który zabił Kansę.

Ugraśrawas: poeta-śpiewak, który opowiada Mahabharatę braminom prowadzącym dwunastoletnią sesję ofiarną w Lesie Naimisza.

Ukkaihśrawas: koń, który wyłonił się z ubijanego oceanu.

Ukryta Przyczyna i Wieczny Sprawca: według Mahabharaty powstawanie świata wynikło z zadziałania niepoznawalnej bezpośrednio Przyczyny, która objawia się mędrcom w formie Brahmana, którą określa się także jako Wielkie Jajo, nasienie żywych istot. Mahabharata identyfikuje ją z osobą Kryszny, starożytnym prorokiem Narajaną, śmiertelnym aspektem boga Wisznu, który cyklicznie pojawia się na ziemi w formie tzw. awatar, Człowiekiem wychwalanym w Rigwedzie.

Ulupi: córka króla wężów o imieniu Kaurawja zakochana w Ardżunie.

Uma: jedno z imion towarzyszki boga Śiwy.

Upajadża: bramin, młodszy brat Jadży, potomek bramina Kaśjapy.

Uparikara: król, potomek w późniejszych pokoleniach króla Puru, ojciec Satjawati.

Urwasi: nimfa apsara, żona króla Pururawasa.

Utanka: bramin, uczeń bramina Wedy, poszukujący zemsty na królu wężów Takśaku.

 

W

 

Waisampajama: poeta-śpiewak, który po raz pierwszy opowiedział Mahabharatę podczas Ofiary Węża króla Dźanamedźaja.

Walakhiljowie: bramini, asceci.

Waranaweta: miasto, do którego zostali podstępnie zesłani Pandawowie.

Warga: jedna z pięciu boskich nimf apsar uwolniona przez Ardżunę od klątwy bycia krokodylem.

Waruna: bóg oceanu.

Wasiszta: bramin, mityczny mędrzec, syn boga oceanu Waruny.

Wasu bogowie, którzy narodzili się z jednego z synów Brahmy. Są to: Dhara, Dhruwa, Soma, Ahas, Wiatr, Ogień, Pratjusa, Prabhasa.

Wasudewa: potomek rodu Jadawów, brat Kunti, ojciec Kryszny.

Wasuki: wąż, dowódca wężów, swymi splotami posłużył bogom jako sznur służący do obracania górą podczas ubijania oceanu. Aktywnie zadbał o spowodowanie narodzin wybawcy wężów Astiki.

Wedy: święte hinduskie księgi.

Wibhawasu i Supratika: dwaj bracia bramini, którzy przemieli się w słonia i żółwia i zostali zjedzeni przez Garudę.

Widura: królewski doradca króla Dhritarasztry; częściowa inkarnacja boga Prawa Dharmy; syn bramina Wjasy i służącej królowej Ambiki.

Wielkie Jajo: boska przyczyna stworzenia świata; niewyczerpane nasienie wszystkich istot.

Wikarna: młodszy syn króla Dhritarasztry i młodszy brat Durjodhany, który wsławił się swą mową dowodzącą, że Draupadi nie została przegrana w kości.

Wikitrawirja: młodszy syn króla Śamtanu i Satjawati.

Winata: córka Pradżapatiego; żona mędrca Kaśjapy; rywalka i siostra Kadru; matka Garudy i Aruny.

Wisznu (Narajana): Najwyższy Bóg; obrońca bogów i zabójca wrogów bogów.

Wiśwakarman: boski architekt.

Wiśwamitra: król, który dzięki praktykowaniu ascezy stał się braminem, biologiczny ojciec Śakuntali.

Wiśwawasu: król gandharwów.

Wiwaswat (Surja): bóg słońca.

Wjasa: bramin, mityczny mędrzec; syn Satjawati z pustelnikiem Paraśarą; ojciec Dhritarasztry, Pandu i Widury; autor Mahabharaty.

Wriszni: członkowie rodu Jadawów, z którego pochodził Kryszna.

Wrszaparwana: król demonów asurów.

Wrtra: demon zabity przez króla bogów Indrę.



TLVP
Home
Czytelnia
Book Nook
Strona
Autora
Mahabharata (po polsku) – Spis opowieści Strona Google’a B. Mikołajewska Strona Google’a TLVP “Good” violence versus “Bad” Hymny Rigwedy o stworzeniu świata Downloaduj
Mahabharata
w formie PDF
Napisz
do nas

Napisz do nas

 

Nowe hasła (Mahabharata księga III)        [hasła księgi I i II   |   księgi IV i V   |   księgi VI i VII   |   księgi VIII-XI   |   księga XII   |   księga XIII ]

A B C D E G H I J K L M N O P R S ¦ T U W Z

A

Adbhuta: ogień ofiarny, który zakochał się w żonach siedmiu mędrców i z którego nasienia narodził się bóg wojny i chorób Skanda.

Agastja: starożytny prorok i mędrzec, syn boga oceanu, Waruny, który dzięki swym siłom duchowym pokonywał demony asury i pomógł bogom w ich walce z demonami, wypijając ocean.

Agni, agni: ogień, którego natura jest złożona i owiana tajemnicą; jest uważany równocześnie za personifikowanego boga ognia, kapłana bogów, za jeden z pięciu elementów rzeczywistości materialnej oraz za potężną siłę stwarzającą wszechświat łączącą jego element duchowy z materialnym; jest także potężną siłą niszczącą wszechświat. Ogień pełni kluczową rolę w rytuałach ofiarnych, będąc uważany za pośrednika między ludźmi a bogami, który zanosi bogom składaną do ognia ofiarę będącą pożywieniem bogów, pośrednicząc szczególnie w dostarczaniu bogom somy, zwanej eliksirem nieśmiertelności, wyciskanej do ognia podczas rytuałów zwanych agnistoma. Istnieje wiele różnych rytuałów, z którymi tradycja wiąże trzy różne kategorie ogni ofiarnych: 1. ogień domowego ogniska (garhapatja), czyli zwykły ogień domowy służący do przygotowywania posiłku i codziennej ofiary, 2. ogień ofiarny sensu stricte (ahawanija), do którego składa się ofiary przeznaczone dla bogów i 3. ogień południowy (dakszinagni), do którego składa się dary przeznaczone dla przodków; wewnątrz każdej kategorii dokonuje się wielu rozróżnień, przypisując poszczególnym ogniom różne nazwy, różne cechy i różne pochodzenie. Rytuał wymaga specjalnej procedury przywoływania ognia, który wiąże się z oddawaniem czci bogowi ognia Agniemu i wstępną procedurą rozpalania ognia, która przypomina mityczną procedurę „ubijania” oceanu: drewniany blok wprowadza się w wir poprzez ciągnienie na przemian przez dwie przeciwstawne strony okręconego wokół niego sznura. W Mahabharacie pojawienie się na ziemi różnych ogni rytualnych wiąże się z kapłanem bogów i synem Brahmy Angirasem i jego synem Brihaspatim i z ich potomstwem, choć uważa się je za manifestacje jednego ognia, który nazywa się Agni i który oryginalnie wybuchnął z ciała Brahmy. Zarówno sam Agni jak i poszczególne ognie rytualne wykazują tendencję do odmawiania wykonania swej roli nosiciela ofiary bogom, głownie z powodu poczucia zanieczyszczenia będącego wynikiem klątwy, którą rzucił na ogień mędrzec Bhrigu, zgodnie z którą ogień miał „być nienasycony i pożerać wszystko”. Prorocy i asceci dzięki swym umartwieniom nabrali zdolności do ożywiania kosmicznego gorąca i nabierania ognistości; dzięki tym zdolnościom Angiras mógł zastępować ogień odmawiający pełnienia swej roli noszenia bogom ofiary i skłaniać ogień do powrotu; co więcej wielcy starożytni mędrcy, do których zaliczał się również kapłan Agni wytworzyli Ogień Ojców, który przekształcił się w tapas, uważany za silę stwarzającą świat. W okresie wedyjskim bóg ognia i zjawisko ognia nie było wyraźnie oddzielone; blask, świetlistość są zarówno zbawienne jak i niszczycielskie; ogień zasadniczo pochodzi z nieba, choć przebywa głównie na ziemi wśród śmiertelników w specjalnie przeznaczonych dlań miejscach.

agnihotra: codzienny ryt składania ofiary do domowego ogniska.

agnistoma: ofiarny rytuał wyciskania somy do ognia ofiarnego.

Airawata: biały słoń Indry.

Amarawati: nazwa miasta-królestwa Indry.

Amśumata: wnuk króla Sagary, który odzyskał od mędrca Kapili konia ofiarnego króla Sagary.

Angiras: w Mahabharacie mędrzec i kapłan bogów, który jest zarówno trzecim z kolei narodzonym-z woli synem Brahmy, jak i ze względu na swe ogniste właściwości i zastępowanie Agniego w noszeniu bogom ofiary został uznany przez Agniego za jego pierworodnego syna; w Mahabharacie stwierdza się, że faktycznie istnieje tylko jeden ogień, który wybucha z ciała na różne sposoby i jest nim najstarszy Angiras (czyli Agni), który jest tylko jeden. W okresie wedyjskim termin Angiras odnosił się do grupy kapłanów pełniących główną rolę w rytuałach ofiarnych, którzy podobnie jak Agni byli synami nieba; przydomek Angirasa nosił zarówno syn Angirasa Brihaspati uważany również za syna Agniego jak i sam Ogień-Agni, który jest nazywany najstarszym Angirasem.

Arstisena: prorok, w którego pustelni Pandawowie czekają na spotkanie z Ardżuną po jego zstąpieniu z nieba Indry.

Aśwapati: król Madrasu, ojciec Sawitri.

Atri: starożytny mędrzec; syn Brahmy.

Awindhja: mędrzec rakszasa, który łagodzi cierpienie Sity, gdy przebywa ona w niewoli u Rawany.

B

Badari: starożytna pustelnia Nary i Narajana znajdująca się na szczycie Gandhamadany.

Bahuka: koniuszy o zdeformowanych ciele, który posiadał absolutną wiedzę o koniach i w którego ciele ukrywał się ukąszony przez węża Karkotakę król Nala.

Bhadraśakha (głowa kozła?): najważniejsza z sześciu głów boga wojny i chorób Skandy czczona przez matki.

Bhagiratha: potomek króla Sagary, który pragnąc oczyścić z grzechów swych spalonych na popiół przodków Sagarów i otworzyć im drogę do nieba, podjął surowe umartwienia, dzięki którym skłonił rzekę Ganges do zstąpienia z nieba na ziemię, a boga Śiwę do nadstawienia dla niej swej głowy, aby swym upadkiem nie zniszczyła ziemi i do wypełnienia swymi wodami pustego oceanu, gdzie leżeli jego przodkowie Sagarowie.

Bhanu: jeden z ogni ofiarnych ożywionych przez mędrca Angirasa, wywodzący się z tapasa (Ognia Ojców).

Bharata: młodszy brat Ramy, syn Kaikeji.

Bhima: król Widarbhy, ojciec Damajanti.

Brahmany: święte księgi hinduskie opisujące różne  rytuały ofiarne.

Brhadaśwa: mędrzec, który opowiedział Królowi Prawa o królu Niszadów Nali i przekazuje mu tajemnicę gry w kości, zbrojąc go do walki z bogiem Kali, który narodził się w jego kuzynie Durjodhanie.

Brhadaśwa: król z dynastii słonecznej, ojciec króla Kuwalaśwy, który zabił demona Dhundhu.

Brihaspati (Bryhaspati): w Mahabharacie boski mędrzec, wnuk boga Brahmy, uważany zarówno za syna Angirasa jak i za syna Agniego; kapłan bogów związany z wykonywaniem rytuałów ofiarnych; jego częściową inkarnacją był bramin Drona. W okresie wedyjskim Brihaspati nosił przydomek Angirasa podobnie jak sam Agni i grupa kapłanów wykonujących rytuały ofiarne i narodził się pierwszy z wielkiej światłości na najwyższym niebie; niekiedy utożsamiano go z samym Agnim, przypisując mu te same cechy jak np. operowanie światłem i zdolność do rozpraszania ciemności; Angiras, Agni, Brihaspati byli uważani za dziećmi nieba.

C

Citrasena: gandharwa, który na rozkaz Indry uczył Ardżunę muzyki i tańca w czasie gdy Ardżuna przebywał w królestwie Indry.

D

Dadhika: starożytny mędrzec, z którego kości został zrobiony piorun Indry, mający służyć zabiciu demona Wrtry.

Dajtjasena (armia demonów asurów): córka Pradżapatiego, siostra Dewaseny (armia bogów) porwana przez demona asurę o imieniu Keśin.

Damajanti: córka króla Bhimy i żona Nali.

Danu: jedna z trzynastu córek Dakszy, z której narodziły się demony asury, zwane danawami.

Daśaratha: król z dynastii słonecznej, ojciec Ramy.

Dewadatta: koncha Ardżuny.

Dewasena (armia bogów): córka Pradżapatiego, siostra Dajtjaseny (armia demonów asurów) uratowana przez Indrę z rąk demona asury o imieniu Keśin; żona boga wojny i chorób Skandy.

Dhundhu: demon, który chciał się zemścić na Wisznu za zabicie jego rodziców i zniszczyć cały świat; otrzymał od Brahmy dar, że nikt z nieśmiertelnych go nie pokona; zabity przez króla Kuwalaśwę po przykazaniu mu przez bramina Utankę siły Wisznu, którą jest joga.

Djumatsena: król, ojciec Satjawata.

Drdhasju lub Idhmawaha: syn proroka Agastji z Lopamudrą.

Duhśala: jedyna córka króla Dhritarasztry, żona króla Dżajadrathy.

Dundubhi: gandharwini wysłana przez Brahmę na ziemię, aby narodziła się w formie garbuski Manthary, która rozpocznie intrygę doprowadzającą ostatecznie do tego, że Rama zabije Rawanę.

dusza (ātman): słowo używane zamiennie z jaźń.

Dwaitawana: jezioro, na brzegami którego Pandawowie przebywali przez jakiś czas podczas swego wygnania.

Dwapara: personifikowana w formie bóstwa niepewność; strona kostki do gry oznaczona dwoma punktami; Dwapara w swych istotnych aspektach narodził się na ziemi w Śakunim.

dwaparajuga (Miedziany Wiek): nazwa jednego z wcześniejszych eonów (jug).

dzień Brahmy: jednostka czasu mierząca tysiąc wielkich Eonów.

Dżajadratha: król, mąż jedynej córki króla Dhritarasztry Duhśali, który opanowany przez żądzę porwał Draupadi podczas nieobecności Pandawów; został ukarany przez Bhimę ostrzyżeniem mu włosów i pozostawieniem pięciu kosmyków; poszukując zemsty na Pandawach otrzymuje od boga Śiwy obietnicę, że w czasie nadchodzącej wielkiej bitwy jeden raz uda mu się pokrzyżować plany czterech Pandawów za wyjątkiem Ardżuny, który jest pod opieką Kryszny.

Dżamadagni: bramin, ojciec bramina Paraśuramy.

Dżantu: jedyny syn króla Somaki i jego setki żon, którego król Somaka złożył w ofierze, chcąc otrzymać setkę synów.

Dżataju: wielki ptak-sęp, któremu Rawana obciął skrzydła, gdy próbował odebrać mu porwaną Sitę.

Dżatasura: demon rakszasa zabity przez Bhimę.

Dźanaka: król znany z dobroci i świętości; ojciec Sity, żony Ramy, która wyskoczyła z ziemi, gdy wykonał rytuał orania ziemi, prosząc bogów o potomka.

E

elementy wszechświata (Mahabhūta): ziemia (masa), woda (płyn), wiatr (wibracja), ogień (gorąco, światło), przestrzeń (eter).

eon (mały): jednostka czasu odnosząca się do każdego z czterech okresów (kritajuga, tretajuga, dwapara, kalijuga), które łącznie tworzą Eon (wielki).

Eon (wielki): jednostka czasu, w skład której wchodzą wszystkie cztery małe eony (jugi).

eon dwójkowego rzutu kośćmi: dwaparajuga.

eon jedynkowego lub przegrywającego rzutu kośćmi: eon niezgody lub kalijugą.

eon trójkowego rzutu kośćmi: tretajuga.

eon zwycięskiego rzutu kośćmi: kritajuga.

G

Gadhi: król, ojciec Satjawati, żony bramina Rciki Bhargawy.

Gaja: król, który zdobył sławę dzięki swym bogatym rytuałom ofiarnym.

gany: nazwa upiornych towarzyszy boga wojny i chorób Skandy, którzy narodzili się z rozpryskującego się na górze Śweta nasienia Śiwy, z którego narodził się również sam Skanda.

Gandhamadana: jeden z trzech szczytów góry Kailasa (Gandhamadana, Triśringa, Makaragiri), gdzie znajduje się ogród boga bogactwa Kubery o nazwie Saugandhika i starożytna pustelnia Nary i Narajana o nazwie Badari.

Grasper: duch w formie Rudry mający na celu niszczenie potomstwa śmiertelników różnymi chorobami narodzony z boga wojny Skandy, w którym zamieszkują głownie tzw. matki będące łonem wszechświata zazdrosne o potomstwo otrzymane przez śmiertelników.

guny: trzy jakości natury (jasność-sattwa, namiętność-radźas, inercja-tamas) występujące w różnej proporcji w każdej jednostce i decydujące o jej charakterze.

H

Hanuman: potężna małpa; wielbiciel Ramy, jednej z awatar boga Wisznu; dowódca małpich wojowników w królestwie Sugriwy pomagających Ramie uwolnić jego żonę Sitę z rąk demona rakszasy Rawany; syn Wiatru i brat Bhimy (Pandawy), który jest również synem Wiatru.

I

identyczność Kryszny i Ardżuny: obaj są prezentowani w Mahabharacie jako niezniszczalne aspekty boga Wisznu.

Ilwala: król demonów asurów, który mając zdolność przywracania martwych do życia i poszukując zemsty na braminach, zabijał swego brata Watapiego i karmił braminów zrobionym z niego posiłkiem, twierdząc, że posiłek jest zrobiony z kozła ofiarnego i wzywając następnie swego brata do powrotu do życia; w taki sam sposób zamierzał zabić proroka Agastję, który jednak go przechytrzył i strawił Watapiego zanim Ilwali zdążył wezwać go do powrotu do życia.

Indradżit: syn Rawany, który najpierw w czasie bitwy dzięki swej mocy iluzji pozbawia zmysłów Ramę i Lakszmanę (przywróconych do zmysłów dzięki pomocy Wibhisana i Sugriwy), lecz który zostaje w końcu zabity dzięki radzie Wibhisana przez Lakszmanę przy pomocy ozdobionej piórem strzały, gdy zapomina oczyścić się przed bitwą przy pomocy oczyszczającego rytuału.

Indrasena: woźnica Judhiszthiry (Króla Prawa).

J

jaźń (ātman): termin odnosi się do nieuchwytnego głęboko ukrytego rdzenia czyjegoś istnienia, którego doświadczają jedynie ci, którzy są najbardziej zaawansowani w swych praktykach duchowych.

Jaźń Kryszny (paramātman): najwyższa Jaźń.

K

Kaikeji: druga żona króla Daśarathy; matka brata Ramy Bharaty; pod wpływem intrygi swej służącej garbuski Manthary zażądała od swego męża króla Daśarathy, aby odebrał Ramie należące się mu jako najstarszemu królestwo i oddał je we władanie Bharatowi po wysłaniu Ramy i jego żony Sity na wygnanie do dżungli.

Kalakejowie: bardzo agresywny klan demonów asurów, którzy po zabiciu Wrtry przez Indrę schowali się na danie oceanu i realizowali swój plan niszczenia świata, rozpoczynając od wybijania braminów; po wypiciu oceanu przez proroka Agastję schowali się w piekle na dnie oceanu.

Kali: w Mahabharacie zazdrosne bóstwo rodzaju męskiego powodujące przegraną w grze w kości; opętało króla Niszadów Nalę, gdyż nie potrafiło zaakceptować tego, że wygrał on Damajanti, konkurując o nią z bogami Indrą, Agnim, Waruną, Jamą i namówiło jego młodszego brata, aby skłonił Nalę do gry w kości, powodując, że opętany przez niego Nala przegrał wszystko; Durjodhana jest przedstawiony w Mahabharacie jako inkarnacja istotnych destruktywnych aspektów bóstwa Kali, które doprowadza do przegranej w kości Króla Prawa (Judhiszthirę).

Kali: personifikowany w formie bóstwa przegrywający rzut w kości oznaczony jednym punktem.

Kalki (Kalaki): ostatnia z wymienianych inkarnacji (awatar) boga Wisznu, której narodziny na ziemi są w Mahabharacie dopiero przewidywane i mają przynieść zakończenie obecnego wielkiego Eonu, czyli zniszczenie zdegenerowanego świata obecnej kalijugi i stworzyć fundamenty pod rozpoczęcie nowego doskonałego świata, czyli kritajugi nowego wielkiego Eonu.

Kanja (Kumari) (bogini-dziewica, bogini o oczarowującej piękności): ucieleśniona forma bogini (dewi); jeszcze obecnie występuje pewien rodzaj kultu Kumari na przykćad w Nepalu, gdzie starannie dobranej według różnych kryteriów bardzo młodej dziewczynce, która nigdy nie krwawiła, oddaje się cześć w specjalnie dla niej zbudowanej świątyni-pałacu aż do momentu, gdy osiągnie dojrzałość płciową.

Kapila: mędrzec i asceta, który spalił swym wzrokiem okrutnych Sagarów.

Karkotaka: król wężów uratowany przez Nalę z płonącego ognia, skąd sam z powodu przekleństwa pewnego bramina nie mógł się ruszyć; wąż ten ukąsił Nalę, zmieniając jego piękne ciało w zdeformowane ciało koniuszego Bahuki w celu zatrucia mieszkającego w Nali bóstwa Kali, który go opętał.

karma: działanie.

karma joga: podejmowanie przez daną jednostkę wysiłku jak najlepszego wykonania działań przydzielanych jej przez Najwyższego Boga w rezultacie jej uczynków w przeszłym życiu bez zwracania uwagi na wynik działania, nagrodę, czy karę.

Kartawirja: król, który splądrował pustelnię ojca Paraśuramy, wywołując tym zemstę bramina Paraśuramy, która rozpoczęła łańcuch wendety wyniszczającej kastę wojowników.

Karttika: sześć bramińskich żon oskarżanych o zdradę z Ogniem i bycie matkami syna boga wojny i chorób Skandy, który nie narodził się z ciała żadnej kobiety, lecz z nasienia Ognia przeniesionego przez córkę Dakszy Swahę na górę Śwetę; również nazwa konstelacji gwiezdnej, w którą się one przekształciły.

Kausalja: pierwsza żona króla Daśarathy, matka Ramy.

Kauśika: poszukujący wiedzy bramin, który zrozumiał, czym jest jego własna dharma (wyznaczona dla bramina ścieżka Prawa) dzięki rozmowie z pewną oddaną swemu mężowi żoną i z wskazanym przez nią pobożnym myśliwym.

Keśin: demon asura, który chciał porwać Dewasenę, lecz został pokonany przez Indrę.

Keśini: pokojówka Damajanti.

Khara: jeden z braci rakszasów Rawany.

Kirmira: demon rakszasa, brat demona Baki, którego Bhima zabił przed zamieszkaniem Pandawów w Lesie Kamjaka.

Kritja: kobieta, która wyłoniła się z ognia ofiarnego podczas rytuału ofiarnego prowadzonego przez demony asury.

kumarowie: krwiożercze dziewice i młodzieńcy narodzeni z uderzenia Skandy piorunem Indry.

Kumbhakarna: demon rakszasa, brat Rawany; syn mędrca Pulastji i rakszini Puspotkaty, który otrzymał od Brahmy dar długiego snu i który stawał się przeraźliwy, gdy budził się do walki; został zabity przez brata Ramy Lakszmanę.

Kuntibhodża: król, w którego pałacu wychowywała się Kunti.

Kuwalaśwa: król z dynastii słonecznej, który po przekazaniu mu przez bramina Utankę daru jogi będącej siłą Wisznu, zabił demona Dhundhu, wroga Wisznu i zyskał imię Dhundhumara.

L

Lakszmana: jeden z czterech synów króla Daśarathy; brat Ramy, który towarzyszył Ramie i Sicie podczas ich wygnania.

Lanka: królestwo demona rakszasy Rawana znajdujące się na odległej wyspie, które odebrał on swemu przyrodniemu bratu Kuberze.

Las Kamjaka: las, położony na terenie Kurukszetry, w którym Pandawowie zamieszkali po przegraniu majątku w grze kości.

lok Śriwatsa: lok uchodzący za znamię Kryszny.

Lomapada: król Angi, który skłonił podstępem mędrca Rśjaśrangę do zamieszkania w jego królestwa i skłonienie Indry do padania deszczem.

Lomasa: prorok, który poprosił Indrę o wyjaśnienie, dlaczego Ardżuna dzieli z nim jego boski tron i który był przewodnikiem Pandawów podczas ich pielgrzymki do świętych brodów.

Lopamudra: kobieta stworzona przez proroka Agastję z najdoskonalszych członków żywych istot, którą oddał on królowi Widarbhy za córkę i którą później pojął za żonę.

M

Mada (Upojenie Alkoholowe): demon asura nad którym nie mają kontroli ani demony ani bogowie wyprodukowany przez proroka Cjawanę podczas rytuału ofiarnego króla Śarjatiego w celu pokonania Indry i wymuszenia na nim zgody, aby dopuścić bliźniaków Aświnów do picia somy.

Madhu i Kaitabha: rodzice demona Dhundhu zabici przez Wisznu.

Mahisza: demon asura zabity przez boga wojny i chorób Skandę.

Maitreja: bramin, którzy przeklął Durjodhanę, prorokując, że podczas bitwy, która wkrótce nadejdzie, Bhima strzaska jego uda; klątwa ta była zgodna z przysięgą, którą po grze w kości wypowiedział Bhima.

Mandhatar: król, który narodził się ze swego ojca króla Juwanaśwy, który przypadkiem wypił wodę przygotowaną przez bramina dla jego żony.

Manimat: demon rakszasa, przyjaciel boga bogactwa Kubery, przeklęty przez mędrca Agastję za naplucie na jego głowę i zabity przez Bhimę.

Manthara: garbuska, służąca Kaikeji, która była faktycznie ziemską inkarnacją gandharwini Dundubhi i która na rozkaz Brahmy sprowokowała intrygę zmuszającą Ramę do wyrzeczenia się królestwa i udania się na wygnanie, które doprowadza ostatecznie do zabicia Rawany przez Ramę.

Marika: asceta rakszasa, który na rozkaz Rawany przybrał postać złotego jelenia, który ukazał się przed Sitą i o którego upolowanie poprosiła ona Ramę, co umożliwiło Rawanie jej porwanie.

Markandeja: starożytny mędrzec z rodu Bhrigu.

Matali: woźnica Indry.

matki: boginie łaskawe i niełaskawe, z których łona narodził się wszechświat; zazdrosne o potomstwo śmiertelników nękają je chorobami za zgodą boga wojny i chorób Skandy.

Muka: demon rakszasa, który przybrał postać dzika, chcąc zabić poddającego się surowej ascezie Ardżunę; o prawo do jego zabicia Ardżuna rywalizował z samym bogiem bogów Śiwą, który przybrał postać myśliwego.

N

Nadana: park znajdujący się w królestwie Indry.

Najwyższa Osoba: Człowiek, Ukryta Przyczyna, Najwyższy Bóg, Stwórca, Kryszna.

Nala: król Niszadów, którego opętał powodujący przegraną w grze w kości bóg Kali zazdrosny o jego małżeńskie szczęście z Damajanti i który stracił cały swój legalnie posiadany majątek w grze w kości ze swym młodszym bratem Puszkarą.

Naraka: nazwa piekieł będących miejscem tortur, gdzie rodzą się ponownie ci, którzy czynili zło, aby odkupić swe winy, zanim narodząsię ponownie w ludzkim lub jakimś innym świecie.

Naraka: mieszkaniec piekieł, który odrodził się ponownie w Karnie.

Nieskrępowany Duch, Nieskończony Duch (Brahman): przenikająca do całego wszechświata pierwotna (uniwersalna) dusza, która przybiera różne formy; jej oryginalna forma dostarczająca materii, z której zbudowany jest cały wszechświat, jest tajemnicą i nikt jej nie zna; identyfikowany w Mahabharacie z Kryszną.

Niwatakawakowie: demony asurowie, których bogowie nie mogli pokonać z powodu otrzymanego przez nich daru Brahmy, których mógł pokonać jedynie Kryszna i Ardżuna; pewne odłamy tych demonów zostały pokonane przez Ardżunę (z pomocą Mataliego) po zdobyciu przez niego boskiej broni.

O

ogień ofiarny: istnieje wiele różnych ogni ofiarnych, uważanych za potomków kapłana Angirasa i jego syna Brihaspatiego, którzy sami nabrali ognistości dzięki swym praktykom religijnym; szereg ogni ofiarnych ma swój początek w tapasie, czyli gorącu powstałym w wyniku praktyk ascetycznych ascetów; różne ognie ofiarne wybuchające z różnych ciał uważa się za różne manifestacje tego samego ognia, który jest personifikowany jako Agni; najbardziej charakterystyczną cechą ognia ofiarnego jest to, że obawia się swej roli nosiciela ofiary z powodu lęku przed zanieczyszczeniem, w czym prawdopodobnie znalazła swe odbicie realność i niepewna natura rytuału ofiarnego, który tylko niekiedy zdaje się być skuteczny w zdobywaniu przychylności bogów i realizacji ludzkich celów.

ożywianie ognia: wstępna procedura rozpalania ognia w rytuale ofiarnym; ogień rozpala się w sposób analogiczny do mitycznego „ubijania” oceanu poprzez wprowadzanie w wir drewnianego bloku poprzez ciągnienie na przemian przez dwie przeciwstawne strony okręconego wokół niego sznura.

P

Pańcadżanja: blask o pięciu kolorach stworzony przez poddających się ascezie pięciu starożytnych mędrców, który spłodził Ogień Ojców.

Parwati (Uma): żona Najwyższego Boga Śiwy.

Paśupata, Głowa Brahmy: broń należąca do boga bogów Śiwy, którą daje on do dyspozycji Ardżunie po pokonaniu go w pojedynku i obdarowaniu go boską wizją.

Patala: miejsce, gdzie mieszkają danawowie, z którymi miał walczyć Kryszna i Ardżuna.

Paulomowie i Kalakejowie: demony asurowie, mieszkańcy latającego miasta Hiranjapura, żyjący w stanie wiecznej szczęśliwości, nie do pokonania przez bogów dzięki darowi uzyskanemu od Brahmy; pokonani przez Ardżunę.

pawaka: ognie ofiarne wywodzące się od syna tapasa (Ognia Ojców), ognia Bhanu, służące oczyszczaniu zanieczyszczeń wprowadzanych do ofiarnego rytuału.

Prahlada: król demonów dajtjów.

Pulastja: jeden ze starożytnych mędrców; syn Brahmy; ojciec Wiśrawasa, Waiśrawany (Kubery) i Rawany.

Puszkara: młodszy brat króla Nali, który ograł go w kości.

R

Rama: jedna z awatar boga Wisznu; bohater hinduskiej epiki Ramajana.

Rawana: król rakszasów, przyrodni brat boga bogactwa i króla jakszów Kubery; władca Lanki; syn mędrca Pulastji i rakszini Puspotkaty; wnuk Brahmy. Rywalizując z Kuberą otrzymał od Brahmy dzięki swym umartwieniom dar bycia niezwyciężonym przez wszystkich za wyjątkiem człowieka i dzięki temu terroryzował wszystkich nieśmiertelnych. Został zabity przez Ramę, syna króla Daśarathy, który był faktycznie śmiertelną inkarnacją boga Wisznu zesłaną na ziemię na prośbę nieśmiertelnych przez Brahmę w celu zabicia Rawany i zakończenia jego terroru. Rama zrealizował swoje zadanie dzięki zaaranżowanej przez Brahmę intrydze, w rezultacie której Rama wyrzekł się królestwa i udał się na wygnanie do dżungli, mając za swych towarzyszy swego brata Lakszmanę oraz swą żonę Sitę, aby ratować dobre imię swego ojca. Do ataku na Rawana i zabicia go sprowokowało Ramę porwanie Sity przez Rawanę, co było zemstą demona za odrzucenie przez Ramę zalotów jego siostry.

Rcika Bhargawa: dziadek bramina Paraśuramy z rodu Bhrigu.

Renuka: córka królewska, żona bramina Dżamadagniego, matka Paraśuramy.

Rozdzielający Różnice: nazwa odnosi się do Stwórcy Świata.

Rszabha: asceta, który rzucił klątwę na tych, co wypowiadają głośno słowa na górze Hemakuta.

Rśjaśranga: mędrzec o jelenich rogach, syn mędrca Kaśjapy.

Rtuparna: król Ajodhji znający tajemnicę gry w kości, którą przekazuje Bahuce, w którego ciele ukrywał się król Nala, w zamian za jego wiedzę na temat koni.

Rudra (wyjący, szalony): wedyjski bóg burzy przynoszący zniszczenie; towarzyszą mu oddziały marutusów, jak i zastępy mięsożernych demonicznych istot płci żeńskiej; w okresie po-wedyjskim dostrzegano jego aspekt pozytywny, nazywając go Śiwą (łaskawym) działającym jako wybawca i podstawa porządku we wszechświecie; Rudra przynosi chorobę, zagładę ludziom i zwierzętom, ale gdy jest odpowiednio czczony, staje się lekarzem; niekiedy uważa się go za destruktywny aspekt Najwyższego Boga Śiwy.

S

sadhu (Surowy): nazwa dotyczy tych, którzy dzięki praktykom samokontroli i rozwoju duchowego rozwijają pewien określony styl (maniery) zachowania, dostarczając przykładu i standardu dla dobrych działań i zasad Prawa powtarzanych przez innych.

Sagara: król Ajodhji z dynastii słonecznej, którego potomkowie zgodnie z zapowiedzią Brahmy mieli ponownie wypełnić wodami pusty ocean, którego wody zastały wypite przez mędrca Agastję.

Sagarowie: sześćdziesiąt tysięcy walecznych i okrutnych synów króla Sagary urodzonych mu zgodnie z obietnicą Śiwy przez jego żonę Waidarbhi.

Samo-Stwarzający-Się: Kryszna.

samo-stwarzający się bóg: Brahma.

Sampati: wielki ptak-sęp, brat Dżatajusa, który w młodości stracił skrzydła, bo ścigając się ze swym bratem zbytnio się zbliżył do słońca.

Sanatkumara: starożytny mędrzec.

Satjawat: syn króla Djumatseny, mąż Sawitri, która dzięki swej prawości i ascezie otrzymała od boga umarłych Jamy z powrotem jego duszę i przywróciła go do życia.

Saubha: stolica kraju rządzonego przez króla Śalwę.

Saugandhika: park boga bogactwa, Kubery, na szczycie Gandhamadany, gdzie znajduje się jezioro, w którym rosną złote lotosy, które Bhima zerwał, aby sprawić przyjemność Draupadi po pokonaniu broniących ich rakszasów będących na służbie Kubery.

Sawitri: nazwa rytuału ofiarnego, bogini i również córki króla Madrasu Aśwapatiego, żony Satjawata, która w nagrodę za swą prawość i podążanie ścieżką oddanej swemu mężowi żony otrzymała od boga umarłych Jamy dar przywrócenia do życia swego zmarłego męża.

siddha, siddhowie: doskonała czyli wyzwolona osoba; mędrzec, który zdobył wielką paranormalną moc; termin mahasiddhowie odnosi się do 84 mędrców, którzy zdobyli nieśmiertelność, choć nie porzucili swych ciał, których darzy się wielką czcią; według popularnego kultu siddhów jest ich 88 i przebywają oni w sferze znajdującej się pomiędzy światami ziemskimi i niebiańskimi.

Siedmiu Starożytnych Mędrców: Angiras, Bhrigu, Daksza, Kaśjapa, Narada, Wasiszta, Wiśwamitra.

siła życiowa: to co wprowadza w ruch żywe istoty; nie jest nią odczuwanie zmysłowe lecz dusza; tak więc choć siła życiowa zawiera w sobie sattwę, radżas, tamas leżące u podłoża odczuwania zmysłowego, to jednak nie one wprowadzają żywe istoty w ruch, lecz dusza.

Sita: córka króla Dźanaki, żona Ramy porwana przez demona rakszasę Rawana; bohaterka hinduskiej epiki Ramajana.

Skanda (ten, który atakuje): zwany również Kumara (młodzieniec) i Karttikeja (syn sześciu bramińskich żon nazywanych Karttika); z jednej strony bóg, który przynosi wojnę i choroby, a z drugiej strony dowódca boskiej armii, pogromca demonów i podstawa władzy Indry. Nie narodził się z kobiecego łona, lecz z nasienia złożonego na górze Śweta; w jego narodzinach współpracują na różnych poziomach różne boskie i ziemskie siły; na najniższym poziomie został poczęty w rezultacie grzesznej miłości ognia ofiarnego do żon siedmiu starożytnych mędrców i miłości córki Dakszy Swahy do Ognia; na innym poziomie Skandę uważa się za syna  Rudry, który przeniknął do Ognia i Umy, która przeniknęła do Swahy; w końcu na najwyższym poziomie Skandę uważa się za syna Śiwy, którego nasienie upadło na ziemię z łona Parwati, stając się góra Śweta, i rozpryskując się pięciokrotnie, dając początek różnym krwiożerczym istotom, które towarzyszą Skandzie. Narodziny Skandy były obiecane Indrze przez Brahmę; zgodnie z tą obietnicą Skanda z jednej strony miał przewyższać swą mocą zarówno bogów i demony i pomóc bogom w pokonaniu demonów poprzez zostanie dowódcą armii bogów, z drugiej strony miał zostać mężem córki Pradżapatiego Dewaseny, czyli „armii bogów”; obietnica Brahmy wypełnia się, gdy Skanda będący najpierw siłą destruktywną dla wszechświata nie zgadza się na zajęcie pozycji Indry, lecz umacnia jego władzę, rozkazując mu pozostanie Indrą i mianowanie go dowódcą armii bogów, dzięki czemu Skanda pokonuje demony, stając się podstawą porządku we wszechświecie opartym na rządach i sile bogów. Ponieważ Skanda nie urodził się z łona kobiety, lecz z nasienia złożonego na górze Śweta wiele boskich matek chce mieć go za syna, na co Skanda się godzi; te boskie matki, aspirując do bycia łonem wszechświata, chcą się narodzić na ziemi i być matkami śmiertelników; aby je zadowolić Skanda obdarza je duszą Rudry, w związku z czym stają się niszczącymi małe dzieci chorobami, przekształcając się w siłę pozytywną, gdy dziecko osiągnie szesnasty rok życia i gdy ludzie oddają im cześć; sześć bramińskich żon oskarżanych o zdradę z Ogniem Skanda unieśmiertelnia, czyniąc z nich gwiezdną konstelację identyfikowaną jako Plejady; Skanda spełnia też życzenie swej matki Swahy, pozwalając jej na wieczne połączenie z Ogniem Ofiarnym.

soma, Soma: termin odnoszący się zarówno do bóstwa (Księżyca), jak i rośliny w rytualne ofiarnym agnistoma, z której „wyciska” się sok (co nazywa się „zabijaniem”), uzyskując napój o halucynogennych własnościach, który wlewa się do ognia ofiarnego i który jest wypijany przez prowadzących ofiarę kapłanów; również nazwa uzyskiwanego podczas ofiarnego rytuału napoju zwanego eliksirem nieśmiertelności lub napojem bogów; zdobywanie eliksiru nieśmiertelności podobnie jak „wyciskanie” somy, wiąże się z przemocą nie tylko w rytualne ofiarnym, ale również w mitologii, jak np. w micie o ubijaniu oceanu.

Somaka: król, który zgodził się na złożenie w ofierze swego jedynego syna, aby otrzymać stu synów.

Starożytna Osoba, Pierwotna Osoba: terminy odnoszące się do wychwalanego w Rigwedzie Człowieka, Puruszy, uważanego za przyczynę przyczyn wszechświata, identyfikowana w Mahabharacie z Kryszną.

strażnicy świata: wschód: Indra (i Kubera?); poludniowy-wschód: Agni; południe: Jama; południowy-zachód: Surja (i Nirryti-bogini zniszczenia); zachód: Waruna; południowy zachód: Wiatr-Waju; północ: Kubera; północny wschód: Soma.

Sugriwa: król małp, syn boga słońca, którego pozbawił królestwa jego brat Walin, syn Indry, i który odzyskał swe królestwo dzięki interwencji Ramy i w zamian pomagał Ramie w odzyskaniu Sity i zabiciu demona Rawany; przyjaciel Hanumana.

Sukanja: córka króla Śarjatiego, żona proroka Cjawany.

Sumitra: żona króla Daśarathy; matka Lakszmany i Śatrughny.

Swaha: córka Dakszy zakochana w Ogniu Ofiarnym, która przybrawszy postać sześciu bramińskich żon (Karttika) złożyła na górze Śweta nasienie Ognia, z którego narodził się bóg wojny i chorób Skanda.

¦

śakti: włócznia boga wojny i chorób Skandy stworzona z jego głównej głowy Bhadraśakha (głowa kozła?).

Śalwa: król i władca latającego miasta Saubhy zamieszkałego przez demony asury (danawowie, dajtjowie); inkarnacja króla demonów asurów; brat króla Sziśupali zabitego przez Krysznę podczas ofiary koronacyjnej Judhiszthiry; pokonany przez Krysznę podczas wojny prowadzonej przez Krysznę w tym samym czasie, w którym Judhiszthira został pokonany przez Durjodhanę i jego popleczników w grze w kości.

Śanta: córka króla Lomapady i żona mędrca Rśjaśrangi.

Śarjati: król, ojciec Sukanji.

Śatrughna: brat bliźniak Lakszmany.

Śaunaka: bramin, który w rozmowie z Judhiszthirą wyjaśnia mu, że po utracie majątku w grze w kości jego zadaniem jest praktykowanie jogi, aby zdobywszy zrozumienie, mógł oderwać się od zrodzonej z własnego ciała miłości, która miesza umysł, powodując cierpienie i mógł czynić dobro, robiąc to, co powinien, podążając ścieżką Prawa.

Śurpanakha: jeden z braci rakszasów Rawany.

Śweta: góra, na której Pandawowie czekają na zstąpienie Ardżuny ze świata Indry; także góra, na której narodził się bóg wojny i chorób Skanda.

świadomość jednostki, rozumienie (buddhi): postrzeganie poprzez jednostkowy umysł, które koordynuje wrażenia pochodzące z różnych zmysłów; ma ona swe źródło w duszy i podąża za nakazami duszy od momentu szoku połączenia duszy z materią i rozpoczęcia stwarzania świata; uniezależnia się od wpływu trzech elementów składowych wszystkich rzeczy materialnych [sattwy (jasności-czystości), radżasu (namiętności-energii), tamasu (inercji)] które całkowicie ujarzmiają umysł; świadomość ma faktycznie swe źródło w duszy, lecz gdy dusza zastanawia się nad wyborem działania przewodnika szuka w świadomości.

T

tapas, Tapas: gorąco, wewnętrzny płomień, siła twórcza, duchowa energia, przestrzeganie dyscypliny duchowej, asceza, umartwianie się; również określenie odnoszące się do boga ognia, Agni. W Mahabharacie tapas został stworzony w wyniku umartwień i surowej ascezy pięciu starożytnych mędrców i jest nazywany Ogniem Ojców.

Tarksja: mędrzec i pustelnik, którego syn zabity przypadkowo przez królewicza Haihajów, powrócił do życia dzięki sile swej ascezy, rozpoczynając tradycję zdobywania bramińskości w procesie „podwójnego narodzenia”.

to co zamanifestowane: to, co stworzyły zmysły, świat zjawiskowy.

to co nie zamanifestowane: komponent, który znajduje się poza zmysłami i światem zjawiskowym, zwany również Znakiem; Mahabharata zalicza również elementarną duszę do „tego, co nie zamanifestowane”.

tretajuga (Wiek Świętych Ogni): nazwa jednego z wcześniejszych eonów (jug).

Tridżata: szlachetna demonka rakszini, która próbuje ułagodzić cierpienie Sity, gdy przebywa ona w niewoli u Rawany.

trzy elementy składowe wszystkich rzeczy materialnych (guny): sattwa (jasność-czystość), radżas (namiętność-energia), tamas (inercja).

Twastar: stolarz świata, który ukształtował z kości proroka Dadhiki piorun, broń Indry.

U

ucieleśniona dusza: dusza zamieszkująca w ciele używająca władz umysłowych ciała.

Uma: żona Najwyższego Boga Śiwy.

umysł (manas): jedna z władz umysłowych całkowicie ujarzmiona przez trzy elementy składowe wszystkich rzeczy materialnych – sattwę (jasność-czystość), radżasa (namiętność-energia), tamasa (inercja).

Uśinara: król, który ofiarował swe ciało aby nakarmić nim Indrę, który przybrał formę jastrzębia i uratować życie gołębicy, pod formą której ukrywał się Ogień.

Utanka: prorok, który otrzymał od boga Wisznu dar jogi, gdy prosił go o dar trzymania się zawsze ścieżki Prawa.

W

Waiśrawana: bóg bogactwa Kubera; syn mędrca Pulastji, który narodził się z krowy i który opuścił swego ojca i udał się do swego dziadka Brahmy, o co Pulastja był zazdrosny i w gniewie z połowy samego siebie stworzył swego drugiego syna Wiśrawasa, aby z nim walczył. Brahma broniąc Waiśrawany obdarzył go nieśmiertelnością, czyniąc z niego boga bogactwa Kuberę. Kubera ignorował swego gniewnego brata Wiśrawasa wiedząc, że jest on projekcją gniewu ojca; chcąc ułagodzić gniew ojca dał mu trzy rakszinie na służące, z których narodził się Rawana i jego bracia-rakszasowie.

Walin: małpa, syn Indry, brat Sugriwy podobny do niego jak dwie krople wody, który odebrał Sugriwie królestwo; podczas pojedynku z Sugriwą został zabity przez Ramę.

Warsneja: woźnica króla Nali, który pracował dla króla Ajodhji Rtuparny po opuszczeniu królestwa Niszadów przegrywanego przez króla Nalę w kości.

Watapi: demon asura zabijany przez swego brata Ilwalę i podawany braminom w formie posiłku; wzywany z powrotem do życia przez Ilwalę, który potrafił przywracać go z martwych do życia, zabijał bramina, wydzierając się z jego żołądka; został zabity przez proroka Agastję, który go strawił, zanim Ilwala zdążył wezwać go do życia.

Wibhisana: rakszasa o szlachetnym sercu, syn mędrca Pulastji i rakszini Malini; brat Rawany, który otrzymał od Brahmy dar nieśmiertelności i niezbaczania ze ścieżki Prawa; pomagał Ramie w pokonaniu swego brata Rawany; po śmierci Rawany zostaje namaszczonym przez Ramę królem Lanki.

Widżaja: nazwa trójzębu Śiwy.

Wiśakha: wojownik, który narodził się z uderzenia boga wojny i chorób Skandy piorunem Indry.

Wiśrawas: syn mędrca Pulastji, którego stworzył z połowy siebie, aby walczył ze swym bratem Waiśrawaną, którego Brahma obdarzył nieśmiertelnością i uczynił bogiem bogactwa Kuberą.

władze umysłowe: postrzeganie, umysł, świadomość, rozumienie.

Z

Zapładniający Świat; ten, który zapładnia świat: określenie dla Stwórcy, Człowieka, Ukrytej Przyczyny, Najwyższego Boga, Kryszny.

zmysły: oprócz pięciu zmysłów (wzrok, słuch, dotyk, smak, zapach) do zmysłów zalicza się często umysł.

zobaczenie boga (darshana): w hinduizmie zobaczenie boga jest najwyższym celem, do którego się dąży różnymi drogami religijnej praktyki.

 



TLVP
Home
Czytelnia
Book Nook
Strona
Autora
Mahabharata (po polsku) – Spis opowieści Strona Google’a B. Mikołajewska Strona Google’a TLVP “Good” violence versus “Bad” Hymny Rigwedy o stworzeniu świata Downloaduj
Mahabharata
w formie PDF
Napisz
do nas

Napisz do nas

 

Nowe hasła (Mahabharata księgi IV i V)        [hasła księgi I i II   |   księga III   |   księgi VI i VII   |   księgi VIII-XI   |   księga XII   |   księga XIII ]

A B C D G H J K M P R S ¦ T U W

A

Akrtawrana: bramin, towarzysz i woźnica bramina Paraśuramy.
Ardżuny dziesięć imion: Ardżuna, Dhanamdżaja, Widżaja, Swetawahana, Phalguna, Bhibatsu, Kiriti, Sawjasaczin, Dżisznu, Kryszna.
Asztaka: syn Wiśwamitry i Madhawi.
Atharwan: starożytny mędrzec, który nucił Hymny w momencie stworzenia proroków.
Atreja: prorok wędrujący po świecie w formie łabędzia.
Auśinara: król Bhodżów, który pojął za żonę Madhawi dając za nią Galawie dwie setki białych koni z czarnym uchem (jedną czwartą ceny) i która urodziła mu dziedzica.

B

Bahlika: drugi z kolei syn króla Jajatiego.
Bahlika: dowódca jednej z armii walczących po stronie Durjodhany na polach Kurukszetry.
Ballawa: imię kucharza i zapaśnika, które przybrał Bhima, podczas trzynastego roku pobytu Pandawów na wygnaniu, ukrywając się na dworze króla u Wiraty i służąc mu swymi umiejętnościami.
Bhumimdżaja: wydelikacony i niedoświadczony syn króla Wiraty, który przechwalał się, że sam jeden pokona napadającą na Matsję armię Kaurawów, którego woźnicą został Ardżuna w przebraniu eunucha Brihannady; gdy przerażony widokiem armii próbował uciec, Ardżuna wyjawił mu swą prawdziwą tożsamość, zajął jego miejsce na rydwanie, czyniąc z niego swego woźnicę i pokonał w pojedynkę armię Kaurawów, lecz rozkazał księciu, aby przypisał sobie to zwycięstwo.
brahmacari: osoba, która prowadzi życie zgodne z duchową dyscypliną brahmacarja.
brahmacarja: podążanie za pewnym rodzajem ćwiczeń z nadzieją osiągnięcia ostatecznego celu, którym jest poznanie Brahmana.
Brihannada: kobiece imię eunucha i nauczyciela muzyki i tańca, które przybrał Ardżuna, ukrywając się podczas trzynastego roku pobytu Pandawów na wygnaniu na dworze u króla Wiraty i służąc mu swymi umiejętnościami.

C

Cekitana: generał jednej z siedmiu armii walczących po stronie Judhiszthiry na polach Kurukszetry.

D

Dambhodbhawa: buńczuczny król, który wyzwał do walki ascetów Narę i Narajanę i został przez nich pokonany przy pomocy garści słomy.
Daruka: woźnica Kryszny.
Dewapi: niebiański mędrzec, najstarszy syn króla Hastinapury Pratipa, który jednak nie odziedziczył królestwa z powodu swej choroby i królem został jego młodszy brat Śamtanu (ojciec Bhiszmy).
Diwodasa: król Kaśis, który pojął za żonę Madhawi dając za nią Galawie dwie setki białych koni z czarnym uchem (jedną czwartą ceny) i która urodziła mu dziedzica.
dowódcy jedenastu armii Durjodhany: Krypa, Drona, Śalja, Dżajadratha, Sudakszina, Kritawarman, Aśwatthaman, Karna, Bhuriśrawas, Śakuni i Bahlika.
dowódcy siedmiu armii Pandawów: Drupada, Wirata, Dhrisztadjumna, Śikhandin, Satjaki, Cekitana i Bhima.
Dżaja, Dżajanta, Widżaja, Dżajatsena, Dżajadbala: święte imiona Pandawów nadane im przez Judhiszthirę przed wkroczeniem do stolicy kraju, którym władał król Wirata.
Dżimuta: zapaśnik, pokonany przez Bhimę podczas festiwalowych zawodów w królestwie Matsji rządzonym przez króla Wiratę.

G

Galawa: młody ubogi bramin, który upierał się przy dostarczeniu Wiśwamitrze zapłaty za otrzymaną naukę i któremu zirytowany jego uporem Wiśwamitra dał niewykonalne zadanie obdarowania go ośmioma setkami białych koni z czarnym uchem, co było przyczyną mentalnego cierpienia bramina zanim dzięki pomocy Garudy nie otrzymał od króla Jajatiego jego córki Madhawi, która w zamian za danie czterem królom dziedzica zdobyła dla niego potrzebne mu konie.
Gandiwa: niezniszczalny niebiański łuk Waruny, który zdobył Ardżuna.
Granthika: imię królewskiego stajennego, które przybrał Nakula, ukrywając się podczas trzynastego roku pobytu Pandawów na wygnaniu na dworze u króla Wiraty i służąc mu swymi umiejętnościami.
Gunakeśi: córka woźnicy Indry Mataliego.

H

Harjaśwa: król Ajodhji, który pojął za żonę Madhawi dając za nią Galawie dwie setki białych koni z czarnym uchem (jedną czwartą ceny) i która urodziła mu dziedzica o imieniu Wasumanas.
Hiranjawarman: król Daśarnaów, ojciec żony Śikhandina.
Hotrawahana (Srńdżaja): królewski prorok i asceta.

J

joga (trzymanie się w ryzach, ujarzmianie, wysiłek, ciężka praca): systematyczne utrzymywanie się w ryzach, umartwianie się i ćwiczenia prowadzące do zdobycia kontroli nad swym ciałem i trenowania swego umysłu celem zdobycia ostatecznej wiedzy (Brahmana) i wyzwolenia się z cyklu ponownych narodzin (osiągnięcie wiecznego życia w Brahmanie). Zgodnie z Hinduizmem została przekazana ludziom przez Najwyższego Boga, gdy narodził się na ziemi w formie Człowieka (Kryszna). Bogowie również praktykują jogę celem uzyskania nieśmiertelności. Techniki jogi rozwijały się przez wiele wieków i obecnie istnieje wiele różnych dyscyplin jogi. Należą do nich Kundalini Joga, używająca technik ćwiczeń fizycznych Hatha Jogi celem obudzenia duchowych centrów (czakr) w tzw. subtelnym ciele człowieka; Bhakti Joga prowadząca do wyzwolenia od cyklu ponownych narodzin poprzez narastanie uwielbienia do boga; Karma Joga kładąca nacisk na podejmowanie przeznaczonych danej osoby działań bez względu na to jakie skutki mają te działania dla podejmującej je osoby; Dżnana Joga skupiająca się na technikach prowadzących do zdobywania bezpośredniej duchowej wiedzy. Wymienione, jak wszystkie inne dyscypliny jogi, choć różnią się między sobą, mają pewne cechy wspólne, którymi są: moralna dyscyplina, koncentracja umysłu i eliminacja ignorancji. Większość z nich w mniejszym lub większym stopniu opiera się na procedurach Klasycznej Jogi rozwiniętej przez Patandżalego.

K

Kampilja: stolica Pańcalów, królestwa należącego do króla Drupady.
Kanka: imię nadwornego mistrza gry w kości, które przybrał najstarszy z Pandawów Judhiszthira, ukrywając się podczas trzynastego roku pobytu Pandawów na wygnaniu na dworze u króla Wiraty, oferując królowi służenie swą znajomością tajników gry w kości, którą obdarował go kiedyś bramin Brhadaśwa po opowiedzeniu mu tym, w jaki sposób król Niszadów Nala pozbył się bóstwa Kali przynoszącego przegraną w kości, które go opętało, będąc zazdrosne o jego piękną żonę Damajanti.
kapłani ofiarni: w prowadzenie rytuału ofiarnego zaangażowani byli różni kapłani dzieleni na równe kategorie ze względu na pełnione funkcje. Czterej głowni kapłani to: brahman, najwyższy kapłan sprawujący kontrolę nad przebiegiem całego rytuału ofiarnego i naprawiający zaistniałe rytualne błędy poprzez nucenie odpowiednich inwokacji; hotar, kapłan recytujący inwokacje i litanie z Rigwedy pełniący główną rolę w rytuale, bo każda faza wymagała inwokacji; adhvaryu, odpowiedzialny za materialną stronę rytuału ofiarnego: ma za zadanie wymierzenie gruntu ofiarnego, zbudowanie ołtarza, przygotowanie naczyń do ofiary, dostarczenie wody i odpowiedniego drewna, rozpalenie ognia, przyprowadzenie zwierzęcia ofiarnego i zabicie go, którym to czynnościom towarzyszy nucenie błaganych i błogosławiących formułek z Jadżurwedy; udgar, nucący hymny z Samawedy wychwalające świeżo wyciśnięty sok z rośliny zwanej soma; rola występująca głównie podczas ofiary (wyciskania) somy. Do pozostałych kapłanów należą między innymi: gravastut, nucący mantry nad kamieniami służącymi do wyciskania somy; samitar, obcinający i gotujący członki i inne części złożonej ofiary; pratiprasthatar, wlewający ofiarne masło do ognia; sadasya, będący ważnym członkiem grupy kapłanów prowadzących ofiarę.
Kekajowie: armia po stronie Pandawów.
Keśawa: żona Karny wybrana dla niego przez jego przybranego ojca Adhirathę.
Kiczaka: marszałek króla Wiraty terroryzujący go swą siłą, który próbował uwieść Draupadi, gdy pełniła rolę królewskiej pokojówki Śairamdhri. Został potajemnie zabity wbrew woli Króla Prawa przez Bhimę na prośbę Draupadi, choć jego śmierć Matsjowie przypisywali zazdrosnym gandharwom, rzekomym mężom Śairamdhri.
Kritawarman: wojownik rodu Wrisznich.
Kritawarman: dowódca jednej z armii walczących po stronie Durjodhany na polach Kurukszetry.

M

Madhawi: córka króla Jajatiego, która ostatecznie przybrała formę sarny, którą Jajati oddał braminowi Galawie, aby w zamian za urodzenie czterem królom dziedziców uzyskała dla niego osiem setek białych ogierów z czarnym uchem, które Galawa zobowiązał się dostarczyć Wiśwamitrze jak zapłatę za otrzymaną wiedzę.
maja: złudzenie, iluzja.
Matsja: królestwo, którym rządził król Wirata, gdzie ukryli się Pandawowie podczas trzynastego roku ich wygnania.

P

Parszata: żona króla Drupady, matka Śikhandina.
Pradjumna: wojownik Wrisznich i Andhakow.
Prahlada: król demonów słynny ze swej uczciwości w wydawaniu sądów.
Pratardana, Wasumanas, Asztaka i Śibi Auśinari: synowie Madhawi, którzy oddali swemu dziadkowi królowi Jajati owoc swej ascezy powodując, że mógł on powrócić do nieba, z którego upadł na ziemię po wyczerpaniu swych zasług.

R

Rukmin: syn króla Biszmaki, brat żony Kryszny Rukmini, który pozostał w bitwie Kaurawów z Pandawami na polach Kurukszetry neutralny.

S

Sadhja: grupa bogów.
Samdżaja: syn królowej Widury, który podupadł na duchu po pokonaniu go przez wroga i który podjął ponownie walkę dzięki rozmowie ze swą matką.
Sanatsudżata: jeden z czterech boskich wiecznie młodych mędrców (pozostali: Sanatkumara, Sanatana, Sanaka) narodzonych bezpośrednio z umysłu Brahmy, który poucza króla Dhritarasztrę, że śmierć nie istnieje, bo z jednej strony tylko ciało umiera, podczas gdy dusza jest wieczna i podlega cyklowi ponownych narodzin, a z drugiej strony można wyzwolić się z tych cyklów poprzez praktykowanie jogi i połączenie się z Brahmanem będącym niezmiennym fundamentem i nasieniem całego wszechświata i uzyskać w ten sposób życie wieczne.
Satjabhama: żona Kryszny.
Sthunakarna: jaksza, który zamienił się z Śikhandinem płcią, czyniąc z niej mężczyznę.
Sudeszna: żona króla Wiraty, która miała Draupadi/Śairamdhri za swą pokojówkę-fryzjerkę podczas trzynastego roku wygnania Pandawów.
Sudhanwan: bramin.
Sudharma: żona woźnicy Indry Mataliego.
Sumukha: wąż, którego Matali wybrał na męża swe córki Gunakeśi i którego chciał zjeść wielki ptak Garuda.
Suśarman: król Trigartów, sprzymierzeniec Durjodhany, atakowany często przez Kiczakę, który po śmierci Kiczaki nakłania Durjodhanę do ataku na Matsję, którą władał król Wirata i uprowadzenie bogatych stad krów oraz okradzenie Matsjów z ich bogactw.
suta: nazwa człowieka, który narodził się z rodziców pochodzących z różnych kast (cztery kasty to: bramini-Brahmana, wojownicy-Kshatriya, kupcy-Vaisya i służący-Sudra). W Mahabharacie Karna jest nazywany suta, bo jego przybrani rodzice (królewski woźnica Adhiratha i jego żona Radha) byli suta. Podobnie Kiczaka był nazywany suta.

Ś

Śaci: żona króla bogów Indry zwana również Indrani.
Śaikhawatja: asceta i pustelnik.
Śairamdhri: imię pokojówki-fryzjerki, które przybrała żona Pandawów Draupadi, ukrywając się podczas trzynastego roku pobytu Pandawów na wygnaniu na dworze u króla Wiraty i służąc jego żonie Sudesznie swymi umiejętnościami.
Śandili: bramińska kobieta praktykując ascezę na górze Rszabha, która pozbawiła Garudę skrzydeł, karząc go za to, że zlekceważył siłę jej ascezy i czując się od niej silniejszy chciał ją zanieść do nieba.
Śarnga: niebiański łuk Wisznu.
śastra: teksty będące kompilacją wiedzy zawartej w Wedach opisujące reguły zachowania dotyczące szczególnie sytuacji społecznych, obyczajów, obowiązków i zakazów.
Śatanika: ulubiony brat króla Wiraty.
Śikhandin: Amba narodzona w męskiej formie, aby zabić Bhiszmę.

T

Tantipala: imię królewskiego rachmistrza zajmującego się liczeniem krów, które przybrał Sahadewa, ukrywając się podczas trzynastego roku pobytu Pandawów na wygnaniu na dworze u króla Wiraty i służąc mu swymi umiejętnościami.
Trigartowie: poddani króla Suśarmana, którzy razem z Kaurawami napadli na królestwo Matsjów rządzone przez króla Wiratę osłabione po śmierci marszałka Kiczaka z intencją uprowadzenia stad krów należących do Matsjów; zostali pokonani przez ukrywających się u króla Wiraty Pandawów, którzy jednak publicznie przypisali swe zwycięstwo królowi Wiracie.
Triśiras: trzygłowy bramin, syn stworzony specjalnie przez ascetę i boga Twastara, aby przeciwstawić się Indrze, którego Indra zabił.

U

Uluka: syn hazardzisty wysłany przez Durjodhanę do Pandawów z prowokacyjną wiadomością dzień przed rozpoczęciem bitwy na polach Kurukszetry.
Upaplawja: miasto w królestwie Matsji rządzonym przez króla Wiratę, w którym zamieszkali Pandawowie po zakończeniu trzynastego roku swego wygnania.
Uttara: córka króla Wiraty, którą Ardżuna uczył tańca i śpiewu; żona Abhimanju, syna Ardżuny i Subhadry; matka króla Hastinapury Parikszita.

W

Wasuszena: imię nadane Karnie przez braminów w rytuale nadawania imienia przeprowadzonym z inicjatywy jego przybranego ojca Adhirathy.
Wedy (wiedza): zbiór hymnów, mantr oryginalnie w sanskrycie. Wyróżnia się cztery Wedy: Rigweda, Jadźurweda, Samaweda i Atharwaweda.
Widura: królowa, która zasłynęła z rozmowy ze swym pokonanym przez wrogów synem Samdżają, w którym swymi słowami wzbudziła ponownie jego królewskość i skłoniła do podjęcia walki.
Widżaja: niezniszczalny niebiański łuk Indry.
wiedza: doskonalenie swych zmysłów dzięki jodze (trzymaniu się w ryzach); droga którą podążają mędrcy, która prowadzi do Najwyższego Pana.
Wirata: król królestwa Matsji, u którego na dworze ukryli się Pandawowie podczas trzynastego roku ich wygnania, przybierając różne imiona i oferując służenie królowi Wiracie swymi różnymi umiejętnościami. Judhiszthira służył mu swą zdobytą od bramina Brhadaśwy znajomością tajników gry w kości, stając się nadwornym mistrzem gry w kości o imieniu Kanka. Bhima został jego kucharzem i zapaśnikiem o imieniu Ballawa. Ardżuna przybierając formę nauczyciela tańca o imieniu Brihannada służył mu swą znajomością muzyki i tańca, którą otrzymał od króla gandharwów Citraseny podczas swego pięcioletniego pobytu w niebie Indry. Nakula został królewskim stajennym o imieniu Granthika, a Sahadewa królewskim rachmistrzem o imieniu Tantipala zajmującym się liczeniem krów. Draupadi służyła królewskiej żonie Sudesznie, stając się jej pokojówką-fryzjerką o imieniu Śairamdhri.
Wirokana: demon, syn Prahlady.



TLVP
Home
Czytelnia
Book Nook
Strona
Autora
Mahabharata (po polsku) – Spis opowieści Strona Google’a B. Mikołajewska Strona Google’a TLVP “Good” violence versus “Bad” Hymny Rigwedy o stworzeniu świata Downloaduj
Mahabharata
w formie PDF
Napisz
do nas

Napisz do nas

 

Nowe hasła (Mahabharata księgi VI i VII)        [hasła księgi I i II   |   księga III   |   księgi IV i V   |   księgi VIII-XI   |   księga XII   |   księga XIII ]

A B C D G H I J K L M N P R S ¦ T U W Z

A

Aditja: pocisk wysuszający wody.
Aditjaketu: jeden z synów króla Dhritarasztry.
Adżatasaru (ten, który nie posiada wroga): jedno z imion Judhiszthiry.
Aindra: boska broń będąca w posiadaniu Ardżuny.
Airawata: jedna z warśów wyspy Sudarśana znajdująca się po północnej stronie górskiego pasma Sringawat.
Ajus: syn Pururawasa i ojciec Nahuszy, przodków Pandawów i Kaurawów.
Akampana: król, któremu prorok Narada opowiedział o narodzinach Śmierci.
Alajudha: książę rakszasów walczący po stronie Kaurawów.
Alamwusza: demon rakszasa walczący po stronie Kaurawów.
Amwarisza: jeden ze starożytnych królów.
Amwaszta: król walczący po stronie Kaurawów.
Anantawidżaja: koncha Judhiszthiry.
Andżanaparwan: rakszasa, syn Ghatotkaki, wnuk Bhimy.
Aniruddha: forma Kryszny stworzona przez niego samego.
Anuwinda i Winda: dwaj bracia Awanti walczący po stronie Kaurawów.
Aparadżita: jeden z synów króla Dhritarasztry.
Artajani: wojownik po stronie Kaurawów.
Arundhati: konstelacja gwiezdna.
Asmaka: król walczący po stronie Kaurawów, którego syn został zabity przez Abhimanju.
Aśwattha: drzewo figowe opisywane przez Krysznę w Bhagavad Gicie reprezentujące cykl wiecznych powrotów stwarzania i niszczenia świata.

B

Bhadraśwa: region na wschód od góry Meru, gdzie rośnie drzewo Kalamra.
Bhagadatta: król walczący po stronie Kaurawów.
Bhagavan (Najwyższa Osoba Boga): manifestuje się jako ten, kto w pełni posiada sześć przymiotów: siłę, sławę, bogactwo, piękno, wyrzeczenie, i niezależność.
Bhanumat: brat Ketumata zabity przez Bhimę.
Bharunda: ptak unoszący po śmieci ciała ludzi zamieszkujących północy region góry Meru zwany Północne Kuru.
Bhava (Boska Osoba): jedno z imion Śiwy.
Bhimaratha: jeden z synów króla Dhritarasztry zabity przez Bhimę.
Bhogawati: podziemny nurt Gangi.
Bhuri: wojownik walczący po stronie Kaurawów.
Bhuriśrawas: łucznik po stronie Kaurawów. Syn króla Somadatty, który był synem króla Bahliki, który z kolei był synem króla Hastinapury Pratipy i bratem króla Śamtanu, ojca Bhiszmy. Bahlika opuścił królestwo swego ojca odziedziczone przez Śamtanu i odziedziczył bogate królestwo należące do ojca jego matki. Sam Bahlika brał także udział w bitwie na polach Kurukszetry walcząc po stronie Kaurawów i został zabity przez Bhimę. Bhuriśrawas został zabity przez wojownika Wrisznich Satjaki, który były wnukiem Sini. Somadatta i Sini byli w konflikcie, który przeniósł się na następne pokolenia. Młodszym bratem Bhuriśrawasa był Sala.
Brahman (Najwyższe Samoistne Bycie): choć pojęcie Brahmana w filozofii, religii i literaturze hinduskiej ma znaczenie podstawowe, termin ten jest wieloznaczny i jego znaczenie jest często trudne do uchwycenia. Bhagavad Gita obok Brahmana wyróżnia również Najwyższego Brahmana (Param Brahman) odnosząc ten termin do Kryszny, Najwyższej Osoby Boga. Wskazuje się na trzy koncepcje Brahmana w Bhagavad Gicie: Brahmanem jest Prakriti (natura materialna), dusza indywidualna (jaźń) próbująca kontrolować naturę materialną i najwyższy kontroler (Najwyższa Jaźń), który jest rzeczywistym kontrolerem.

C

Centralna zasada kosmosu: jest nią interakcja podmiot-przedmiot (Purusza-Prakriti), w której wyraża się Brahman (Najwyższe Samoistne Bycie).
Cykl kosmiczny: wszystko to, co żyje, porusza się i ma duszę ma swą przyczynę w Najwyższym Samoistnym Byciu (Brahmanie) znajdującym ponad dualizmem podmiotu-przedmiotu (duszy i materii). Z niego wypływa cała manifestacja kosmiczna i gdy ulega ona zniszczeniu zostaje przez niego wchłonięta. Brahman jest wiecznym niezmiennym podmiotem (Purusza), który jest zwrócony ku wiecznemu przedmiotowi (Prakriti), który w swej naturze jest zmienny. Prakriti jest naczyniem form manifestacji materialnej. Twórczą siłą manifestacji materialnych, jej zasadą ruchu jest indywidualna karma (działanie danej wcielonej duszy i jej zależność od skutków działania). Gdy w tajemniczy sposób rozpoczyna się nowe stwarzanie kosmosu poszczególne dusze zamieszkujące w ciele biorą udział w ewolucji manifestacji materialnej podlegając prawu karmy (tzn. rodzą się ponownie na ziemi w ciele godnym ich przeszłych czynów, aby doświadczyć skutków swego działania).
Czaitja: złote drzewo rosnące w Hari-warśa.
Czandrama: jezioro na górze Meru, gdzie upadła Ganga.
Czediowie: wojownicy po stronie Pandawów.
Czitra: konstelacja gwiezdna.
Czitrasena: jeden z synów króla Dhritarasztry.
cztery wyspy w okolicy góry Meru: Bhadraśwa, Ketumala, Dżamwudwipa i Uttar-Kuru.

D

Dewaka: ojciec matki Kryszny Dewaki.
Dewamidha: syn najstarszego syna Jajatiego Jadu i ojciec przywódcy Jadawów Śury, który był ojcem Wasudewy (ojca Kryszny) i Kunti (żony Pandu i matki Pandawów).
Dhenuka: pustelnia, do której chciała udać się za zgodą Brahmy stworzona przez niego Śmierć.
Dhrisztaketu: wojownik po stronie Pandawów.
Dhruwa: konstelacja gwiezdna.
Dhurdżdżati (jak dym): jedno z imion Śiwy.
Dilipa: jeden ze starożytnych królów.
Durdżaja: jeden z synów króla Dhritarasztry.
Durga: bogini, stworzona przez bogów, aby pokonać demona Mahiszasurę, którego bogowie nie potrafili zabić.
Durmada, Duszkarna: synowie Dhritarasztry zabici przez Bhimę.
Durmarszana: jeden z synów króla Dhritarasztry.
Durmukha: jeden z Kaurawów.
Dżajarata: książę Kalingów zabity przez Bhimę.
Dżalasandha: jeden z synów króla Dhritarasztry zabity przez Bhimę.
Dżalasandha: król Magadhów.
Dżamwu: sięgające nieba drzewo rosnące między górami Nila i Niszada na wyspie Sudarśana, produkujące owoce, z których soku powstaje rzeka okrążająca górę Meru.
Dżamwudwipa: region wyspy (kontynentu) Sudarśana między górami Nila i Niszada, gdzie rośnie drzewo Dżamwu, utożsamiany niekiedy z kontynentem Sudarśana.
Dżamwunada: złoto znajdujące się w regionie Dżamwudwipy używane do produkcji niebiańskich ornamentów jest używane do produkcji niebiańskich ornamentów.
Dżesztha: konstelacja gwiezdna.
Dżjotiszka: niebiański pocisk rozpraszający ciemności będący w posiadaniu Ardżuny.

G

Gaja: jeden ze starożytnych królów.
Gajatri: wedyjski rytm składający się z dwudziestu czterech sylab; także imię bogini będącej żoną Brahmy i matką czterech Wed.
Gandhamadana: góra w okolicy góry Meru, gdzie przebywa bóg bogactwa Kubera.

H

Hara: jedno z imion Śiwy.
Hari: syn króla Akampany.
Hari-warśa: region w okolicy góry Hemakuta (Kailasa).
Hemakuta (Kailasa): jedno z głównych pasm górskich na wyspie Sudarśana położone między górami Himawat i Niszada; miejsce gdzie przebywa bóg bogactwa Kubera i gdzie oddaje się cześć Śiwie.
Himawat: jedno z głównych pasm górskich na wyspie Sudarśana; miejsce zamieszkania demonów rakszasów.
Hiranjakaszipu: demon zabity przez Wisznu, gdy narodził się on na ziemi przybrawszy formę lwa.
Hiranmaja: warśa położona na południe od Niszadów.
Hiranwati: rzeka przepływająca przez warśę Hiranmaja, gdzie mieszka ptak Garuda.
Hridika: ojciec Kritawarmana.
Hrishikesa: Kryszna jako Pan Zmysłów.

I

Irawat: syn Ardżuny z córką króla wężów Ulupi.
Iśana: jedno z imion Śiwy.

J

Jaźń: zasadnicza, pierwotna natura Brahmana, czyli Najwyższego Samoistnego Bycia; wyróżnia się indywidualną jaźń (atman) Najwyższą Jaźń (Paramatman); tak jak indywidualna jaźń uzależnia się od jakości natury materialnej (gun), Najwyższa Jaźń jest od nich całkowicie wolna.
Jawanowie: nazwa jednego z plemion walczących po stronie Kaurawów.
jodżana: jednostka miary.
Judhamanju: książę Pańcalów.
Jugandhara: książę Pańcalów zabity przez bramina Dronę.
Jujudhana: wojownik po stronie Pandawów.
Jujutsu: jeden z Kaurawów, który przeszedł na stronę Pandawów.

K

Kaikejowie: wojownicy walczący po stronie Pandawów.
Kairataka: nazwa świętego miodu używanego w rytuałach religijnych.
Kaitabha: demon asura.
Kalamra: drzewo rosnące w regionie Bhadraśwa, na wschód od góry Meru.
Kalikeja: wojownik zabity przez Abhimanju.
Kalingowie: wojownicy po stronie Kaurawów.
Kamalaksza: władca złotego miasta demonów zniszczonego przez Śiwę.
Kambhodżowie: nazwa jednego z plemion walczących po stronie Kaurawów.
Kapi: jedno z imion Śiwy.
Karakarsza: wojownik po stronie Pandawów.
Karnikara: nazwala lasu i kwiatów na północnej stronie góry Meru.
Kartika: nazwa miesiąca.
Karuszowie: wojownicy po stronie Pandawów.
Kaśjapa-dwipa: jedna z „wysp” na kontynencie Sudarśana.
Kaumodaki: maczuga Kryszny.
Kaustubha: klejnot, który wyłonił się z oceanu ubijanego wspólnym wysiłkiem bogów i demonów zdobiący Krysznę.
Ketu: biała planeta.
Ketumala i Dżamwukhanda: nazwy siedzib ludzkich na górze Meru.
Ketumat: wojownik po stronie Kaurawów.
Kinsuka: drzewo o krwistoczerwonych kwiatach.
Kirtika: konstelacja gwiezdna.
Krauncza-wjuha: formacja wojenna o kształcie kruka uformowana przez wojska Pandawów w drugim dniu bitwy na polach Kurukszetry.
król Angów: wojownik walczący po stronie Kaurawów zabity przez Bhimę.
król Dasarnów: wojownik walczący po stronie Pandawów.
Kszatradharman: syn Dhrisztadjumny zabity przez Dronę.
Kszetra: pole, ciało, materia, pole działania dla duszy.
Kszetra-dżina: znawca pola-ciała-materi, czyli jaźń i Najwyższa Jaźń (Kryszna).
Kumara: książę Pańcalów zabity przez bramina Dronę.
Kundabhedin, Suszena, Dirghanetra, Wrindaraka, Abhaja, Raudrakarman, Durwimoczana, Winda, Anuwinda, Suwarman, Sudarsan: synowie Dhritarasztry zabici przez Bhimę.
Kundadhara: jeden z synów króla Dhritarasztry.
Kundalin: jeden z synów króla Dhritarasztry.

L

Lakszmana: syn Durjodhany.

M

Magha: ciało niebieskie.
Mahadewa: jedno z imion Śiwy.
Mahakali: jedno z imion bogini.
Mahaswara: jedno z imion Śiwy.
Mahendra: nazwa niebiańskiej broni w posiadaniu której był Ardżuna.
Mahodara: jeden z synów króla Dhritarasztry.
Mainaka: pasmo górskie znajdujące się w Hari-warśa.
Maleja: góry na wyspie Sudarśana.
Maljawat: góra, na której płonie ogień Samwartaka, który na zakończenie każdej jugi spala cały wszechświat.
Manasa: niebiańskie jezioro.
Mandakini: niebiański nurt Gangi.
Mandala: nazwa formacji wojennej.
Mandhatri: jeden ze starożytnych królów, syn Jawanaswy.
Manimaja: góry o złotych szczytach znajdujące się w Hari-warśa.
Manipuszpaka: koncha Sahadewy.
Marutta: król, który zdobył sławę dzięki swym rytuałom ofiarnym.
Meru: złota góra podtrzymująca wszystkie trzy światy znajdująca się w regionie między górami Nila i Niszada na wyspie (kontynencie) Sudarśana; bardziej szczegółowo między górami Gandhamadana i Maljawat.
Mlekczasowie: lud, z którym mieszają się ariowie.

N

Naga-dwipa: jedna z „wysp” na kontynencie Sudarśana.
Namuczi: demon, z którym walczył Indra.
Nandaka: jeden z synów Dhritarasztry.
Narajanowie: armia pastuchów będąca oryginalnie armią Kryszny, która Kryszna dał do dyspozycji Durjodhanie i która walczyła przeciw Pandawom.
Naraka: demon asura obdarowany bronią Waisznawa zabity przez Krysznę.
Natura: Prakriti.
Nila: jedno z głównych pasm górskich na wyspie Sudarśana; miejsce zamieszkania duchowo odrodzonych riszi.
Nila: król walczący po stronie Pandawów.
Niszada: jedno z głównych pasm górskich na wyspie Sudarśana; miejsce zamieszkania wężów, nagów, gandharwów.

P

Panditaka: jeden z synów króla Dhritarasztry.
Parabrahman (Param Brahman): Kryszna, Najwyższa Osoba.
Parameszti: Pan i twórca wszystkich żywych istot.
Pardżanja: niebiańska broń Ardżuny, dzięki której dostarczył on wody spragnionemu Bhiszmie leżącemu na łożu ze strzał.
Parigha: nazwa broni użytej przez Bhimę w walce z Somadattą.
Parwata: starożytny mędrzec.
Pasupati: jedno z imion Śiwy.
Paundra: koncha Bhimy.
Paurawa: król walczący po stronie Kaurawów.
Paurawa: jeden ze starożytnych królów, o którym Narada opowiada Śrindżaji.
Pinaka: boski łuk Śiwy.
Pitris: region, w którym wzeszedł księżyc, gdy rozpoczęła się bitwa na polach Kurukszetry; w ten sposób wojownicy polegli podczas bitwy mogli zdobyć szybciej swe niebiańskie ciała i udać się wprost do nieba.
pole (działania): ciało, Kszetra.
Północne Kuru: region na północy góry Meru.
Prabhadrakowie: wojownicy na rydwanach po stronie Pandawów.
Pradyumna: forma Kryszny stworzona przez niego samego.
Pradżapatia: boska broń.
Pradżna: boska broń będąca w posiadaniu bramina Drony.
Prakriti: natura materialna, w której zostaje uwięziona jaźń (atman) i z której zbudowany jest wszechświat; działa ona na trzy sposoby lub mówiąc językiem Bhagavad Gity charakteryzują ją trzy odmienne jakości (guny): sattwa (jasność, dobro), radżas (namiętność), tamas (inercja, gnuśność, ignorancja). W Bagawad Gicie jest to niższa forma energii zarówno Najwyższej Osoby jak i każdej żywej istoty. Wszystko to, co jest materialne ma trzy stadia istnienia: zostaje stworzone, istnieje przez pewien czas i ulega zniszczeniu. Te trzy stadia korespondują z trzema gunami-jakościami, sposobami działania-natury materialnej. Namiętność stwarza, dobroć utrzymuje, inercja niszczy. Wszystkie zjawiska materialne mogą być analizowane w języku gun. Dusza wciela się odpowiednie ciała zgodnie z własnymi preferencjami co do jakości natury materialnej. Jedynie czyste dusze przekraczają jakości natury materialnej i wyzwalają się z niewoli materii.
Pramohana: boska broń użyta przez Dhrisztadjumnę.
Pratiwindhja: syn Judhiszthiry i Draupadi.
Prithu: jeden ze starożytnych królów.
Purumitra: łucznik po stronie Kaurawów.
Purusza (doświadczający podmiot, obserwator) i Prakriti (natura materialna): są to dwie postacie Brahmana; jego wyższa i niższa natura; wszechświat jest rezultatem przeplatania się ich i ich wzajemnego oddziaływania na siebie. w Bhagavad Gicie mówi się o Puruszy istniejącym w każdym ciele i o Najwyższym Puruszy, gdy mowa o Krysznie, Najwyższej Osobie Boga.
Purwa Bhadra: ciało niebieskie.
Pusya: konstelacja gwiezdna.
Puszapadanta: jeden z węży.

R

Rahu: demon i planeta.
Rantidewa: jeden ze starożytnych królów.
Rohini: konstelacja gwiezdna.
Romanaka: warśa położona na południe od góry Śweta i na północ od pasma Niszadów.
Rucziparwan: wojownik walczący po stronie Pandawów.
Rukmaratha: syn króla Madrasu Śalji zabity przez Abhimanju.

S

Saila: niebiańska broń będąca w posiadaniu bramina Drony.
Saiwja: król kraju Gowasanów.
Sakata: nazwa formacji wojennej w kształcie pojazdu.
Sambhu: jedno z imion Śiwy.
Samsaptakowie: żołnierze, którzy ślubują, że zwyciężą lub zginą.
Samwarta: ogień konsumujący świat na zakończenie Eonu.
Samwartaka: ogień płonący na górze Maljawat, który na zakończenie każdej jugi spala cały wszechświat.
Sandili: bogini.
Sani: planeta i dziecko słońca.
Sankarshana: forma Kryszny stworzona przez niego samego.
Sankha: syn króla Wiraty.
sankhja: system filozoficzny.
Saranga: łuk Kryszny (Wisznu).
Sarwa: jedno z imion Śiwy.
Sarwadamana (władający wszystkim): jedno z imion nadawanych starożytnemu królowi Bharatowi.
Sarwatobhadra: formacja wojenna w kształcie kwadratu.
Satjadżit: książę Pańcalów.
Satjakarman, Satjaratha, Satjawarman, Satjawrata, Satjeszu: pięciu braci króla Trigartów Suśarmana.
Satjawrata: wojownik po stronie Kaurawów.
Satrundżaja: brat Karny zabity przez Ardżunę.
Sawahu: król walczący po stronie Kaurawów.
Senapati: jeden z synów króla Dhritarasztry zabity przez Bhimę.
siedem głównych warśów wyspy Sudarśana: (w kierunku od południa ku północy) Bharata, Himawat, Hari-warśa, Elawrita, Hiranjaka, Śweta, Airawata.
siedem strumieni Gangi: Wasłokasara, Nanili, Saraswati, Dżamwunadi, Sita, Ganges i Sindhu.
Singhasena: książę Pańcalów zabity przez bramina Dronę.
Siwi: jeden ze starożytnych królów, syn króla Uśinary.
Somadatta: syn króla Bahliki (który z kolei był synem króla Hastinapury Pratipy i bratem Śamtanu ojca Bhiszmy) i ojciec Bhuriśrawasa zabitego przez Satjaki. Bahlika opuścił królestwo swego ojca odziedziczone przez Śamtanu i odziedziczył bogate królestwo należące do ojca jego matki. Somadatta również brał udział w bitwie na polach Kurukszetry i został zabity przez Satjaki.
Somakowie: wojownicy walczący po stronie Pandawów.
Srawana: jedna z planet.
Sringawat: jedno z głównych pasm górskich na wyspie Sudarśana; miejsce zamieszkania niebian.
Sthanu: jedno z imion Śiwy.
Suczimukha: formacja wojenna przypominająca igłę.
Sudakszina: król Kambodżów walczący po stronie Durjodhany.
Sudarśana: wyspa (kontynent) w kształcie koła pokryta lądem, którego dwie części mają kształt drzewa pipul, a dwie pozostałe kształt zająca; również nazwa dysku, który jest bronią Kryszny.
Sudhanwan: wojownik walczący po stronie Kaurawów zabity przez Ardżunę.
Sughosa: koncha Nakuli.
Suhotra: jeden ze starożytnych królów.
Suloczana: jeden z synów króla Dhritarasztry zabity przez Bhimę.
Sumukha: syn ptaka Garudy.
Sunabha: jeden z synów króla Dhritarasztry.
Sushena: jeden z synów króla Dhritarasztry zabity przez Bhimę.
Suwarnaszthiwin (o złotych wydzielinach): syn króla Śrindżaja.
Swaitya: starożytny król, którego synem był Śrindżaja.
Swati: konstelacja gwiezdna.
Sweta: jeden z synów króla Wiraty zabity pierwszego dnia bitwy na polach Kurukszetry.
syn Samjamani: wojownik po stronie Kaurawów.
syn Somadatta: Bhuriśrawas.
syn Suwala: Śakuni.
Szakra: boska bron będąca w posiadaniu Ardżuny; również jedno z imion Indry.
sześć głównych pasm górskich wyspy Sudarśana: (w kierunku od południa ku północy) Himawat, Hemakuta (Kailasa), Niszada, Nila, Śweta, Sringawat.

Ś

Śakradewa: syn króla Kalingów.
Śankara: jedno z imion Śiwy.
Śrindżaja: syn króla Swaitya.
Śrindżajowie: łucznicy pod dowództwem Dhrisztadjumny biorący udział w bitwie na polach Kurukszetry.
Śringataka: nazwa formacji wojennej.
Śrutajudha: król Kalingów walczący po stronie Kaurawów.
Śrutajus: jeden z królów walczących po stronie Kaurawów.
Śukra: nauczyciel demonów asurów; planeta.
Śweta: jedno z głównych pasm górskich na wyspie Sudarśana; miejsce zamieszkania niebian i demonów asurów.

T

Tarakaksza: władca srebrnego miasta demonów zniszczonego przez Śiwę.
Trjamwaka: jedno z imion Śiwy.
Twasztra: niebiański pocisk zdolny do zabicia dużej liczby wroga będący w posiadaniu Ardżuny.

U

Ugra: jeden z synów króla Dhritarasztry zabity przez Bhimę.
Uttamaudżas: książę Pańcalów.
Uttara Bhadra: ciało niebieskie.

W

Wadżra: formacja wojenna Pioruna.
Wahurupa (o wielu formach): jedno z imion Śiwy.
Wahwasin: jeden z synów króla Dhritarasztry.
Waikartana, Wrisza: imiona Karny.
Waikuntha (bezgraniczna potęga): Najwyższa Osoba, którą ludzie nazywają Wisznu (ten, który przenika cały wszechświat).
Waisznawa: niebiański pocisk będący w posiadaniu króla Bhagadatty.
Wajawja: niebiański pocisk będący w posiadaniu Ardżuny.
Walhika: pradziadek Pandawów walczący po stronie Kaurawów.
warna (kasta): wyróżnia się cztery główne kasty: bramini, wojownicy (kszatrijowie), plebejusze (waiśjowie), niedotykalni (szudrowie).
warśa: region, kontynent w hinduskiej wizji wszechświata na który dzieli się ląd znajdujący się na wyspie Sudarśana, która ma kształt koła.
Watadhanowie: wojownicy po stronie Kaurawów.
Wibhatsu: wojownik po stronie Pandawów.
Widjunmalin: władca żelaznego miasta demonów zniszczonego przez Śiwę.
wiedza prawdziwa: znajomość zarówno pola, czyli ciała (Kszetry) jak i jego znawcy, czyli jaźni i Najwyższej Jaźni (Kszetra-dżiny).
Wihatkszatra: wojownik Kaikejów zabity przez Dronę.
Winda i Anuwinda: królewicze Awanti walczący po stronie Durjodhany.
Windhja: nazwa gór.
Windusaras: jezioro mieszczące się w Hari-warśa.
Wipatha: brat Karny zabity przez Ardżunę.
Wiraketu: książę Pańcalów.
Wirawahu: jeden z synów króla Dhritarasztry zabity przez Bhimę.
Wiroczana: demon asura walczący z bogami.
Wisoka: woźnica Bhimy.
Wiśakha: konstelacja gwiezdna.
Wiśalaksza: jeden z synów króla Dhritarasztry.
Wiśwarupa: jedno z imion Śiwy.
Wiwinsati: jeden z synów króla Dhritarasztry, i łucznik po stronie Kaurawów.
Wjaghradatta: książę Pańcalów zabity przez bramina Dronę.
Wjomakesza: jedno z imion Śiwy.
Wjudoroska: jeden z synów króla Dhritarasztry.
wjuha: formacja wojenna.
wnuk Sini: Satjaki.
Wriddhakszatra: ojciec króla Dżajadrathy.
Wrihadkszatra: król Kekajów walczący po stronie Kaurawów.
Wrihadwala: król Kosalów walczący po stronie Kaurawów.
Wrihaspati: planeta Jowisz.
Wrika: wojownik walczący po stronie Pandawów.
Wrikaratha: brat Karny zabity przez Bhimę.
Wriszaka i Aczala: dwaj synowie króla gandharwów walczący z Ardżuną spowinowaceni z Śakunim.
Wriszaketu: syn Karny.
Wriszasena: syn Karny.
Wriszawa: jeden z braci Śakuniego.
Wudha: ojciec Pururawasa.

Z

znawca pola (Kszetra-dzina): jaźń i Najwyższa Jaźń (Kryszna).




TLVP
Home
Czytelnia
Book Nook
Strona
Autora
Mahabharata (po polsku) – Spis opowieści Strona Google’a B. Mikołajewska Strona Google’a TLVP “Good” violence versus “Bad” Hymny Rigwedy o stworzeniu świata Downloaduj
Mahabharata
w formie PDF
Napisz
do nas

Napisz do nas

 

Nowe hasła (Mahabharata księgi VIII-XI)        [hasła księgi I i II   |   księga III   |   księgi IV i V   |   księgi VI i VII   |   księga XII   |   księga XIII ]

A B C D E G H I J K M N P R S ¦ T U W

A

Aczjutaszala: miasto w zachodnim regionie będącym we władaniu Śalji.
Aditya: jeden ze świętych brodów na rzece Saraswati.
Agnitirtha: bród na rzece Saraswati, gdzie Agni schował się w drewnie Sami używanym do krzesania ognia z lęku przed klątwą starożytnego mędrca Bhrigu.
Anarta: królestwo, który władali Jadawowie.
Andhaka: demon asura.
Andżalika: strzała o głowicy szerokiej ja dwie złożone dłonie, którą Ardżuna uciął głowę Karny.
Apaga: rzeka w królestwie Bahlika.
Aratty: zachodni region będący we władaniu Śalji.
Aruna: nazwa brodu na rzece Saraswati.
Asita-Dewala: starożytny mędrzec.
Aśwattha: wielkie drzewo rosnące nad brzegiem Saraswati, pod którym zawsze przebywa bóg wojny Skanda.
Auddalaka: jeden z starożytnych królów słynny ze swych rytuałów ofiarnych, podczas których pojawiła się na ziemi rzeka Saraswati jako Manorama.

B

Bhaga: wedyjski bóg bogactwa, potęgi i szczęścia, jeden z sześciu aditjów (synów Aditi). Według jednej z wersji mitu został on oślepiony przez Śiwę w jego przerażającej formie Rudry, gdy Śiwa przybył nie zaproszony na wielki rytuał ofiarny Dakszy w czasie którego żona Śiwy i córka Dakszy rzuciła się w płomienie ognia w proteście, że jej mąż był nie zaproszony. Bhaga był jednym z głównych kapłanem podczas ofiary Dakszy, którego rozgniewany Śiwa oślepił.
Bhanusena: syn Karny.
Bhutilaja: jezioro w w zachodnim regionie będącym we władaniu Śalji, którego wody uchodzą za nieczyste.
Brahmasira: niebiańska broń, na którą nie ma przeciw-siły, którą zarówno Aśwatthaman jak i Ardżuna otrzymali od bramina Drony.
Brahmayoni: święty bród na rzece Saraswati.

C

Czamasodbheda: nazwa jednego ze świętych miejsc (tirtha) na rzece Saraswati, które odwiedził Balarama.
Czitrasena: syn Karny.

D

Danda: brat Dandadhary.
Dandadhara: dowódca Magadhów walczący po stronie Kaurawów.
Dasarha: jedno z plemion zamieszkujących królestwo, którym władali Jadawowie (królestwo Anarta). Mahabharata nazywa Krysznę ‘on z plenienia Dasarha’.
Dewapi: niebiański mędrzec, najstarszy syn króla Hastinapury Pratipy, który jednak nie odziedziczyl królestwa z powodu swej choroby i królem zostal jego młodszy brat Śamtanu (ojciec Bhiszmy).
Durdhara: jeden z synów Dhritarasztry.
Dwaipajana: jezioro, w którym schował się Durjodhana po utracie wszystkich swoich armii.
Dwaita: jezioro, święte miejsce na rzece Saraswati.
Dwita: bramin, który mocą przekleństwa swego brata Trity stał się wilkiem.
Dżaigiszawaja: asceta żyjący w starożytnych czasach.
Dżartikowie: klan w królestwie Bahlika.

E

Ekata: bramin, który mocą przekleństwa swego brata Trity stał się wilkiem.

G

Garga: asceta.
Gargasrota: bród na rzece Saraswati, gdzie asceta Garga uprawiał surowe umartwienia.
guhjakowie: semi-boskie istoty utożsamiane niekiedy z jakszami będące strażnikami grot, podziemia, ukrytych skarbów.

H

Hari: syn demona Tarakakszy.

I

Iśana (pan): jedno z imion Śiwy-Rudry.

J

Jadżamana: uczestnik rytuału ofiarnego, który płaci dakszinę (opłaca usługę kapłańską) w rytuale ofiarnym, sponsor (patron) rytuału, ofiarnik.
Jajata: święty bród na rzece Saraswati.
Jugandhara: miasto w zachodnim regionie będącym we władaniu Śalji.
Jujutsu: syn króla Dhritarasztry ze służącą (jego 101 syn), który walczył po stronie Pandawów.

K

Kalaratri: imię bogini.
Kalpa: niebiańskie drzewo zamieszkałe przez roje ptaków i pełne kwiatów i owoców rosnące w królestwie Indry spełniające wszystkie pragnienia.
Kanczanakszi, Manorama, Oghawati, Suprawa, Surenu, Wajsala, Wimalodaka: siedem form rzeki Saraswati.
Kapardin (z włosami związanymi w ciężki węzeł): jedno z imion Śiwy.
Kratha, Nanda, Saha, Upananda, Wikata, Wiwitsu: synowie Dhritarasztry zabici przez Bhimę.
Kszemadhurti: król Kulutasów zabity przez Bhimę.
Kuni-Garga: asceta mieszkający w dawnych czasach nad brzegami Saraswati.

M

Madhjama: formacja wojenna.
Madrakowie i Bahlikowie: mieszkańcy regionu Madrasu (Madra) i Bahlika znajdującego się z zachodniej części Indii, którego władcą był Śalja.
Mahasankha: ogromne drzewo rosnące nad brzegiem Saraswati.
Maitra: nazwa specyficznej konfiguracji gwiazd.
Makara: nazwa formacji wojennej.
Makara: mityczna wodna istota będąca nośnikiem (pojazdem) Waruny i Gangi niekiedy identyfikowana z krokodylem lub delfinem.
Mankanaka: jeden ze starożytnych ascetów.
moksza: wyzwolenie się z cyklu onownych narodzin (samsara) realizowane przez praktykę jogi i uwalnianie się z ,,kajdan” karmy.

N

Naga: niebiańska broń.
Nagadhanwana: nazwa świętego brodu na rzece Saraswati.
Naigameya, Sakha, Skanda i Wisakha: cztery formy boga wojny Skandy.
Nakakubera: syn boga bogactwa Kubery.
Nandi: byk towarzyszący Śiwie.

P

Pandja: król walczący po stronie Pandawów zabity przez Aśwatthamana.
Prabhasa: nazwa jednego ze świętych miejsc (tirtha) na rzece Saraswati, gdzie Księżyc uwolnił się od skutków klątwy Dakszy.
Pratiwindhja: syn Judhiszthiry i Draupadi.
Pundra: wojownik Kaurawów zabity przez Sahadewę.
Puszja: nazwa konstelacji gwiezdnej.

R

Ruszangu: bród na rzece Saraswati.

S

Sabhapati: wojownik walczący po stronie Kaurawów zabity przez Ardżunę.
Sakala: miasto w królestwie Bahlika.
Salwa: król barbarzyńców (nie-ariów) walczący po stronie Kaurawów.
Samantapanczaka (Kurukszetra): święte miejsce nad brzegami Saraswati na polach Kurukszetry zwane północnym ofiarnym ołtarzem Brahmy, gdzie odbył się rozstrzygający o losach wojny pojedynek Durjodhany z Bhimą.
Sankha: nazwa jednego ze świętych miejsc (tirtha) na rzece Saraswati, które odwiedził Balarama.
Sapta-Saraswat: jeden ze świętych brodów na rzece Saraswati.
Saraswat: imię mędrca I nazwa świętego brodu na rzece Saraswati.
Saraswati: bogini wiedzy i płodności.
Saraswati: mityczna rzeka wychwalana między innymi w hymnach Rigwedy uważana za jeden z siedmiu strumieni Gangi (Gangesu). Również wspominana w Mahabharacie w kontekście pielgrzymki starszego brata Kryszny, Balaramy. Balarama nie brał udziału w wojnie Bharatów lecz w tym czasie udał się z pielgrzymką do świętych brodów (tirtha) na rzece Saraswati, która przepływała również przez pola Kurukszetry. Współcześnie identyfikuje się ją z rzeką Ghaggar.
Sataghni: niebiański pocisk.
Satakratu: imię Indry jako wykonawcy setki Ofiar Konia.
Satjasena: jeden z Samsaptaków zabitych przez Ardżunę.
Satjasena: jeden z synów Karny.
Sauparna: niebiańska broń.
Subhumika: jeden ze świętych brodów na rzece Saraswati, który jest miejsce zabaw dla niebian.
Sudarśana: syn króla Dhritarasztry.
Sudharman: kapłan Kaurawów.
Suketu: książę Pańcalów zabity podczas bitwy na polach Kurukszetry przez Krypę.
Suratha: książę Pańcalów zabity przez Aśwatthamana.
Suszena: syn Karny.
Szrawana: nazwa konstelacji gwiezdnej.

Ś

Śalja: król Madrasu (Madraków), który był bratem (a nie ojcem jak to zostało błędnie stwierdzone w słowniczku do księgi I i II) Madri, drugiej żony Pandu i matki Nakuli i Sahadewy. Był woźnicą Karny podczas jego pojedynku z Ardżuną i czwartym naczelnym dowódcą wojsk Kaurawów, który zginął osiemnastego dnia bitwy zabity przez Judhiszthirę.
Śatanika: syn Nakuli i Draupadi.
Śrutakarman: syn Sahadewy i Draupadi
Śrutakriti: syn Ardżuny i Draupadi.
Śrutasena (Sutasoma): syn Bhimy i Draupadi
Śruwawati: córka starożytnego mędrca Bharadwadży, ojca bramina Drony.

T

Taidżasa: święty bród na rzece Saraswati, gdzie Waruna został namaszczony na pana wód.
Taraka: demon asura, ojciec Tarakakszy, Kamalaksza, Widjunmalina, władców trzech niebiańskich miast zniszczonych przez Śiwę.
Trita: bramin związany z brodem Udapana na rzece Saraswati.

U

Udapana: nazwa jednego ze świętych miejsc (tirtha), gdzie rzeka Saraswati na prośbę ascety Trity ukrywa się w podziemiach.
Uśanas (Kapalamoczana): jeden ze świętych brodów na rzece Saraswati.

W

Wadarapaczana: jeden ze świętych brodów na rzece Saraswati.
Wadawa: ogień wewnątrz oceanu.
Wadżapeja: nazwa rytuału ofiarnego.
Wahi i Hika: imiona dwóch pisaków w zachodnim regionie będącym we władaniu Śalji, od których wywodzą się mieszkańcy tego regionu.
Waka: imię ascety i świętego brodu na rzece Saraswati.
Walaka: myśliwy, który zabijając ślepego drapieżnika dokonał czynu uchodzącego za okrutny, dzięki któremu zebrał jednak zasługi, bo zabił wroga bogów, którego sami bogowie nie potrafili pokonać.
Wangas: król walczący po stronie Kaurawów zabity przez Satjaki.
Wasisztapawaha: jeden ze świętych brodów na rzece Saraswati.
Widżaja: łuk Karny, który Wiśwakarman zrobił specjalnie dla Indry.
Winaśana: święty bród, gdzie rzeka Saraswati ukrywa się pod ziemią z pogardy Sudrasa i Abhirasa.
Winda, Anuwinda: bracia Kaikejów zabici przez Satjaki.
Wipasa: rzeka w zachodnim regionie będącym we władaniu Śalji.


TLVP
Home
Czytelnia
Book Nook
Strona
Autora
Mahabharata (po polsku) – Spis opowieści Strona Google’a B. Mikołajewska Strona Google’a TLVP “Good” violence versus “Bad” Hymny Rigwedy o stworzeniu świata Downloaduj
Mahabharata
w formie PDF
Napisz
do nas

Napisz do nas

 

Nowe hasła (Mahabharata księga XII)        [hasła księgi I i II   |   księga III   |   księgi IV i V   |   księgi VI i VII   |   księgi VIII-XI   |   księga XIII ]

A B C D E G H I J K L M N O P R S ¦ T U W Z

A

abhawa-bhawa: opozycja, gdzie abhawa oznacza nieistnienie, negację, nicość, nieobecność, a jej przeciwieństwo bhawa oznacza stawanie się, istnienie, ukazywanie się. W Mahabharacie opozycja ta pojawia się w kontekście analizy stanów świadomości i w celu wykazania, że Wyzwolenie jest możliwe. Manu w swych naukach stwierdza się, że nieistnienie lub inaczej Wyzwolenie jest osiągane poprzez zatrzymanie aktywności zmysłów i umysłu, co oznacza zniszczenie istnienia, czyli wszystkich indywidualnych dyspozycji oddziałujących na proces poznawczy zakodowanych w umyśle lub będących rezultatem zewnętrznych uwarunkowań; nieistnienie występuje w stanie głębokiego pobawionego marzeń sennych snu, podczas którego umysł i zmysły są w stanie uśpienia i jedynie rozumienie pozostaje obudzone; istnienie z kolei występuje w tzw. obudzonym stanie świadomości lub podczas snu, któremu towarzyszą marzenia senne. W klasycznej sankhji termin bhawa w sensie stawania się, nabywa bardziej specyficznego znaczenia i odnosi się do opisu indywidualnych nieświadomych dyspozycji zakodowanych w umyśle i oddziałujących na proces poznawczy jednostki i przez to na jej działanie i to na jakim poziomie istnienia urodzi się ponownie na ziemi. Nieistnieniem nazywa się również to, co niezamanifestowane, skąd wyłania się istnienie, czyli to, co zamanifestowane; istnienie w tym ujęciu ma szereg oznak odróżniających je od nieistnienia, do których należą na przykład substancja, atrybuty, działanie (karma), wspólność lub uniwersalność (samanja), szczególność (visesa) i nieodłączność (samawaja). W innym ujęciu istnienie, to stan w którym przedmio­ty mają atrybuty, nieistnienie, to stan, w którym przedmioty nie mają atrybutów.
adhibhuta: zgodnie z Bhagavad Gitą (rozmowa 8) termin ten odnosi się do opisu doświadczanego przez jednostkę świata przedmiotów, czyli świata przybierającego formę i nazywanego (tzw. świata zjawiskowego), którego istnienie jest nietrwałe i który jest stworzony z kombinacji pięciu „wielkich” elementów (przestrzeni, wiatru, ognia, wody, ziemi).
adhidaivata: zgodnie z Bhagavad Gitą (rozmowa 8) termin ten odnosi się do opisu zamieszkującego w ciele Brahmana, który z powodu ignorancji wynikłej z identyfikowania się z ciałem i przywiązywania się do przedmiotów tego świata zostaje oddzielony od Najwyższego Brahmana, inaczej mówiąc odnosi się do opisu ulegającej iluzji wcielonej duszy (dżiwy).
adhjatma: zgodnie z Bhagavad Gitą (rozmowa 8) termin ten opisuje naturalny i stały stan Brahmana zamieszkującego w jednostkowym ciele, czyli jaźń (atman) ukrytą za zmysłami, umysłem i intelektem (rozumieniem) jednostki; w innym ujęciu wiedza duchowa lub wiedza o duszy rozważanej w kontekście procesów mentalnych zrodzanych z połączenia duszy z ciałem, lub pełna znajomość zamieszkującej w ciele jaźni; jeszcze inaczej wszystko, co się wiąże z umysłem.
Adżagara: imię mędrca, który osiągnął Wyzwolenie oraz nazwa praktykowanego przez niego ślubu życia tak jak wielki wąż, który nie rusza się z miejsca i żywi się tylko tym, co jest w zasięgu jego paszczy, a gdy nikt się do niego nie zbliża, nie je nic.
agama (religia): zbiór niewedyjskich pism sanskryckich, opisują­cych między innymi metodę budowy świątyni i posągu bóstwa, sposoby oddawania mu czci, doktryny filozoficzne, praktyki medytacyjne, cztery rodzaje jogi; uważne są źródło jogicznych pojęć; Sjumaraśmi w rozmowie z Kapilą agamami nazywa deklaracje Wed i bazujące na logice nauki mające na celu wyjaśnienie prawdziwego znaczenia Wed.
agnidharowie: kapłani sprawujący opiekę nad niebiańskimi ogniami.
Agnisztoma: rytuał ofiary somy.
ahamkara (ego-świadomość): świadomość jednostkowości lub odrębności wyrażająca się w określeniu „to ja” lub „jestem tym” pojawiająca się w działaniu i stąd tłumaczona również jako „ja działające”; (aham w sanskrycie oznacza „ja”, a kara oznacza wykonawcę, twórcę); w filozofii sankhji jest uważana za jedną z dwudziestu pięciu zasad materialnego wszechświata (tattwa) i jeden z rezultatów aktywności trzech gun (sattwa, radżas, tamas) lub inaczej jeden z produktów przekształcania się (aktywności, ewolucji) natury materialnej Prakriti (zob. Aneks 3) i dzieli z nią jej trzy atrybuty; stąd wyróżnia się jej trzy rodzaje w zależności od tego, czy jest zdominowana przez gunę dobra (sattwa), namiętność (radżas), czy ciemność (tamas); jest rozważana na poziomie uniwersalnym (Ego-Świadomość), jak i na poziomie poszczególnych żywych istot (ego-świadomość) wchodząc w skład ich aparatu psychicznego; jest traktowana jako atrybut stworzonego wszechświata (tzn. jest zmienna i zniszczalna) i stwarzająca go dalej siła. Zgodnie z sankhją, jakości natury materialnej (guny) zaciemniają zamieszkującą w ciele duszę (indywidualnego Puruszę) ignorancją, powodując powstawanie ego-świadomości (lub inaczej „ja działającego”), która z kolei oddziałuje na inne elementy tworzące psychikę człowieka i należące do atrybutów ciała (w języku sankhji powoduje dalsze przekształcenia). W swej historii ego-świadomość jest rezultatem działań żywej istoty w jej przeszłych wcieleniach i powoduje aktualne działania, stąd pochodzi jednolitość jej skutków. W filozofii sankhji ważne jest odróżnienie ego-świadomości od duszy, którą określa się jako czystą świadomość (chit), która jest jedynie świadkiem lub obserwatorem i sama w sobie nie buduje pojęć. Wyłaniająca się ego-świadomość budując idee przedmiotów otacza duszę stworzonymi przez siebie przedmiotami i zamyka ją w kole istnienia (ponownych narodzin). Sankhja, której celem jest dostarczenie środków prowadzących do uwolnienia się z tego koła istnienia, wprowadza rozróżnienie między działaniem, a wyrzeczeniem się działania, które jest uważane za jedyną drogę uwolnienia się od powstającej w działaniu ego-świadomości będącej źródłem cierpienia i dotarcia do czystej świadomości.
akszara-kszara: opozycja, gdzie akszara oznacza to, co niezniszczalne, niezmienne i odnosi się do opisu elementu duchowego we wszechświecie; termin ten jest używany również w odniesieniu do wiedzy zawartej w wedyjskich sylabach; przeciwieństwem jest kszara czyli to, co zniszczalne, jak ciało i cały zamanifestowany (zjawiskowy) wszechświat.
Alaka: jedno z imion boga bogactwa Kubery.
Alarka: robak, który użądlił Karnę w udo w czasie, gdy jego nauczyciel, prorok Paraśurama, usnął położywszy głowę na jego kolanach.
Ananga: syn Kardamy.
angi: sześć „odnóży” Wed, które bramin powinien poznać po zdobyciu umiejętności nucenia hymnów i które powinny pomóc w zrozumieniu ich znaczenia: fonetyka (siksa), gramatyka (vyaka­rana), etymologia (nirukta), instrukcje co do rytuałów (kalpa), prozodia (chandas), astronomia-astrologia (jyotisa).
Aniruddha (nieograniczony, niepodlegający kontroli): czwarta z kolei manifestacja Puruszy w procesie stwarzania (trzy wcześniej­sze manifestacje to: Wasudewa, Sankarshana, Pradjumna); zwany również czwartą ekspansją Wisznu; ma charakter duchowy i na poziomie jednostkowym jest określany jako świadomość manifestująca się w działaniach; jest również przedstawiany jako syn Pradjumny i wnuk Kryszny. Mahabharata opisuje go jako Brahmana, który wyłania się z pierwotnych ciemności i mocą swej potencjalności rozwija się w ideę wszechświata i przybiera formę Puruszy (Osoby). Jest nazywany Najwyższym Panem, którego zadaniem jest zaangażowanie się w stworzenie wszystkich światów, jest zarówno przyczyną, jak i skutkiem, z którego wyłania się cały wszechświat istot ruchomych i nieruchomych. W innym miejscu Mahabharata nazywa go Zamanifestowanym (wjakta), który wypływa z Niezamanifestowanego w celu stworzenia wszystkich światów i manifestując się tworzy dziadka wszechświata Brahmę. Będąc Zamanifestowanym jest kombinacją trzech pierwotnych atrybutów natury materialnej, czyli jasności-dobra (sattwa), namiętności (radżas) i ciemności (tamas), mającą jedynie wiedzę za towarzysza. Zanurzony w jogicznej kontem­placji kładzie się na wodach i myśli o stworzeniu wszechświata obfitującego w ogrom zróżnicowanych zjawisk i niezliczone atrybuty. Myśląc o stwarzaniu przypomina sobie swoje najwyższe atrybuty z okresu poprzedniego stwarzania, z czego wypływa Brahma o czterech twarzach, o którym mówi się, że reprezentuje jego ego-świadomość. Gdy kończy się dzień Brahmy i nastaje wieczór, popada w gniew i w rezultacie tego gniewu z czoła Brahmy rodzi się Rudra. Aniruddha jest tym, który stwarza pierwszy ryt w odniesieniu do samego budowniczego wszechświata (Dhatri), jak i tym, który spowodował, że z Wed, jak ze źródła, wypływają do wszechświata wszelkie przynoszące zasługi i błogosławieństwo działania. Tworzy też niezniszczalnego Śeszę zwanego również Sankarshaną (Balaramą) podtrzymującego w miejscu ziemię. Jak stwierdza Mahabharata, ma wiele imion. Jest nazywany Iśana (niewidzialna moc rządząca wszechświatem, Pan wszystkiego), która manifestuje się we wszystkich działaniach. Mówi się o nim również, że jest Iśwarą, czyli Najwyższym Byciem. Jest również znany pod imieniem Ego-Świadomości (ahamkara) i jest wyposażony we wszelkie rodzaje energii. Wśród żywych istot jest nazywany Najwyższą Duszą. Jest również nazywany Pradhana, czyli Najwyższy lub Pierwotny, który nie jest ani rodzaju męskiego, ani żeńskiego. Pradhana (zasada twórcza), z której wyłania się zasada materialnego świata zwana Mahat, jest niczym innym jak promienistością Najwyższego Puruszy, który jest wieczny, niezniszczalny i niezmienny, i którego uczeni bramini nazywają imieniem Aniruddha. Jest również nazywany Wiśwaksena lub Hari, jest też tym, który w starożytnych czasach przybrał formę z głową konia oraz złotego jaja (Hiranjagarbha).
antahkarana (wewnętrzna przyczyna): termin opisuje łącznie cztery zdolności mentalne: 1. przetwarzanie danych zmysłowych zwane umysłem (manas), 2. przechowywanie śladów pamięciowych (chitta), 3. poznawanie, decydowanie, ocenianie, różnicowanie zwane intelektem lub rozumieniem (buddhi), oraz 4. budowanie wyobrażeń o sobie, szczególnie widzenie siebie jako tego, kto działa zwane ego-świadomością (ahamkara).
Apantaratamas (ten, który uwolnił się od ignorancji): riszi, syn Narajany zwany również Saraswat, który wypłynął z jego mowy, gdy wypowiedział sylabę bho; w późniejszym eonie narodził się w w formie mędrca Wjasy mając za zadanie rozpowszechnianie wiedzy Wed.
aranjaki: Księgi Lasu, pisma należące do świętych ksiąg hinduizmu opisujące różne, szczególnie trudne do realizacji rytuały, które powinny być studiowane w czasie życia w dżungli; również nazwa pewnej grupy mantr.
Ardżuna: syn króla Kartawirji, władca Haihajow.
Artha (materialny dobrobyt): córka boga Prawa, Dharmy i bogini Śri.
Asuri: mędrzec, który był uczniem Kapili i nauczycielem syna Kapili, Panczasikhi.
aszram (faza, tryb): klasyczny hinduizm wyróżnia cztery fazy życia rzyjmując przeciętny okres życia człowieka na 100 lat. Każda faza ozciąga się na 25 lat. Są to: brahmacarja (faza uczenia się), grihastha (domowy tryb życia), wanaprastha (wycofanie się), sannjasa (wyrzeczenie). W fazie uczenia się dziecko do piątego roku życia przebywa w domu z rodziną; następnie zostaje oddane pod opiekę duchowego nauczyciela (Guru), aby nabywać wiedzę, praktykować samo-kontrolę, celibat, realizowanie swych obowiąz­ków i medytacje. W fazie życia domowego człowiek po założeniu własnej rodziny realizuje swe obowiązki wobec rodziny, bogów, gości i Ojców, żyjąc w zgodzie z wedyjskimi nakazami. W fazie wycofania zaprzestaje realizacji swych rodzinnych obowiązków, dzieli się z innymi zdobytą wiedzą i przygotowuje się do ostatniej fazy, którą jest wyrzeczenie się życia, w czasie której oddaje się całkowicie praktykowaniu medytacji i szukaniu mokszy.
Aśma: bramin, który zasłyną ze swej rozmowy z królem Dźanaką.
wa: koń, ogier, klacz.
Aśwamedha: Ofiara Konia.
Atharwan: imię mędrca, który razem z Angirasem skomponował Atharwawedę i ustanowił rytuał ognia ofiarnego; czasami jest wymieniany jako jeden z siedmiu niebiańskich mędrców; jego ród jest nazywany atharwanami.
Atiwala: syn Anangi.
awjakta-wjakta: opozycja, gdzie awjakta oznacza „nie mające formy”, „niezamanifestowane” i odnosi się do opisu pierwotnego źródła wszechświata, przyczyny i źródła wszystkich form Prakriti; wjakta z kolei oznacza „zamanifestowane”, „mające formę”.

B

Bhadrakali: ucieleśniona forma gniewu żony Śiwy, bogini Umy.
bhawa: pochodzi od sanskryckiego czasownika bhu „stawać się” i oznacza mentalną postawę lub dyspozycję determinującą czyjeś subiektywne „stawanie się”. W klasycznej sankhji-jodze termin bhawa opisuje nastawienie (uczucie, dyspozycja) wyznaczające charakter poznania właściwy dla danej osoby (poznanie jest realizowane przez rozumienie-buddhi i wyłaniające się z niego zmysły, umysł i przedmioty zmysłów); wyróżnia się osiem rodzajów nastawień (bhaw) lub cztery pary opozycji, z których cztery prowadzą na wyższy poziom istnienia, a pozostałe cztery do upadku. Cztery rodzaje nastawień, które prowadzą na wyższy poziom istnienia są następujące: 1. prawość (dharma bhawa), będąca głębokim zaangażowaniem w realizowa­nie swych obowiązków i poznawanie Prawa; 2. wiedza (dżnana bhawa), będąca uczuciem prowadzącym do zdobycia najwyższego stadium wiedzy duchowej i Wyzwolenia; jest świadomością obecności duszy na poziomie fizycznym, mentalnym, emocjonal­nym i duchowym; rozwijaną poprzez praktykowanie całkowitej koncentracji, kontrolę zmysłów i inne techniki właściwe dla jogi; 3. obojętność (wiraga bhawa), jest utożsamiana z wyrzeczeniem i uwolnieniem się od przywiązania do ziemskich przedmiotów, któremu towarzyszy pokora, brak egoizmu, poddanie się wyrokom losu i czasu; 4. siła (aiśwarjam bhawa) charakteryzuje się poczuciem nasycenia, zaufaniem do samego siebie, wiedzą ducho­wą i pokorą. Tym czterem typom nastawień przeciwstawia się ich cztery przeciwieństwa prowadzące do upadku na niższy poziom istnienia. Są to: 5. bezprawie (adharma), 6. ignorancja (adżnana), 7. przywiązanie (raga), 8. słabość (anaiśwarjam). Wymienione osiem dyspozycji determinuje charakter aktywności intelektu (rozumienia); pierwsze cztery są właściwe dla rozumienia będącego pod wpływem oddziaływania jasności-dobra (sattwy) podczas gdy cztery ostatnie rezultatem działania ciemności (tamas) namiętności (radżas). Wymienione mentalne postawy są zmienne i są przedmiotem oddzialywania dla różnych praktyk jogicznych; koncentracja uwagi na jednym przedmiocie jest techniką zarówno wywoływania określonej bhawy, jak i zniszczenie nastawienia wynikłego i działania radżas i tamas.
bhuta (tattwa): czynnik, element, żyjąca istota.
bodha-abodha (czysta wiedza-ignorancja): opozycja używana do opisu różnicy między czystą wiedzą właściwą dla Najwyższej Duszy, a ignorancją, która charakteryzuje wcieloną duszę (dżiwę).
Brahmaloka: region szczęśliwości.
Brahman: jest tym, co najwyższe; ma charakter duchowy zmysło­wo niepoznawalny i niezależny od ciała; różne nurty filozoficzne różnią się w jego interpretacji; jako czynnik inicjujący pozostaje w powiązaniu z wszechświatem, jego stwarzaniem, utrzymywaniem i niszczeniem; jest również nieśmiertelnym elementem duchowym zamieszkującym w ciele każdej żywej istoty; występuje w formie niezamanifestowanej pozbawionej atrybutów, do której można dotrzeć jedynie poprzez jogę, oraz w formie zamanifestowanej. W Bhagavad Gicie w rozmowie VIII Kryszna opisując ukryty w ciele element duchowy wyjaśnia: „Brahmanem nazywa się najwyższe samo-istne bycie, które jest niezniszczalne. Jego wieczna natura (sposób bycia) jest nazywana Jaźnią”; z drugiej strony, gdy przyjmuje kosmologiczny punkt widzenia mówi: „Cały wszechświat będąc kosmiczną formą Najwyższej Osoby Boga jest przesiąknięty boskim elementem”; łącząc jednostkowy i kosmologiczny punkt widzenia mówi: „On jest Najwyższą Osobą Boga, w której zamieszkują wszystkie istnienia, która przenika wszystko i do której można dotrzeć poprzez niezachwiane oddanie”. Sam Kryszna w swej ludzkiej formie identyfikuje się z tą Najwyższą Boską Osobą mówiąc: „O Ardżuna, ignoranci ulegający ułudzie pogardzają mną ubranym w ludzkie ciało nie znając mojego wyższego istnienia, jako Pana wszystkich istnień. Zdezorientowani, pochłonięci przez swe próżne nadzieje i próżne działania, pozbawieni wiedzy nabywają naturę asurów lub rakszasów. Jednakże ludzie o wielkich duszach docierający do mojej boskiej natury, znają mnie jako nieznisz­czalne źródło wszystkich żywych istot i oddają mi cześć z nieporu­szonym umysłem (rozmowa IX)”.
buddhi (inteligencja, rozumienie): zdolność do różnicowania i oceny rozważana na poziomie uniwersalnym (określana wówczas jako Mahat) i jednostkowym; termin pochodzi od sanskryckiego słowa budh oznaczający „bycie obudzonym”; w filozofii sankhji jest jednym z trzech elementów (umysł, rozumienie, świadomość ego) tworzących psychikę (lub wewnętrzny aparat poznawczy), który jest odmienny w swej naturze od duszy; jest uważane za jedną z dwudziestu pięciu zasad materialnego wszechświata (tattwa) i jeden z rezultatów aktywności trzech gun (sattwa, radżas, tamas) lub inaczej jeden z produktów przekształcania się (aktywności, ewolucji) natury materialnej Prakriti (zob. Aneks 3) i dzieli z nią jej trzy atrybuty; jest nieświadomą intuicyjną zasadą różnicująca lub nastawieniem poznawczym, które choć w swej naturze jest sattwiczne, będąc jasnością (cnotą), która różnicuje między prawdą i fałszem, dobrem i złem, zostaje zanieczyszczona przez namiętność (radżas) i ciemność (tamas) w konsekwencji działań w poprzednim życiu, których skutki podążają za wcieloną duszą w procesie reinkarnacji; indywidualne nastawienie poznawcze lub inaczej rozumienie zależy od wrodzonych i nabytych dyspozycji (zob. bhawa) analizowanych szczgółowo przez klasyczną sankhję i jogę. Zakłada się, że charakter rozumienia ma wpływ na całokształt procesów psychicznych i poznawczych; rozumienie jako pierwszy wytwór ewolucji Prakriti podlega kolejnym przekształceniom i staje się ego-świadomością, która w z kolei w procesie dalszej ewolucji będąc pod wpływem dominacji sattwy przekształca się w umysł, który przekształca się w zmysły i ograny działania, będąc pod wpływem dominacji tamas przekształca się w pięć subtelnych elementów, które przekształcają się w pięć „grubych” elementów, a będąc pod wpływem dominacji radżas skłania się ku działaniu. To założenie o opisanym wyżej powiązaniu procesów psychiczno-poznawczych leży u podstaw przekonania, że możliwy jest proces odwrotny i że dzięki uwolnieniu się od wpływu zmysłowych przedmiotów, opanowaniu zmysłów i umysłu poprzez duchową dyscyplinę (jogę), oczyszczone z wpływu namiętności i ciemności i skierowane do wewnątrz do umysłu rozumienie pozwoli joginowi na poznania duszy i dotarcie do Brahmana; według sankhji dusza odbija się w czystym sattwicznym rozumieniu jak w lustrze.
bycie zamieszkujące ciało: czysta świadomość (chit) zwana indywidualnym Puruszą (Czlowiekiem, Osobą) lub wcieloną duszą (dziwa), ponieważ gdy zostaje przykryta przez Najwyższą Duszę ignorancją (awidja), nie może istnieć w inny sposób niż odziana w przykrywającą ją powłokę zrobioną z pierwotnej materii, czyli trzech gun.

C

chaitanja, caitanja: pochodzi od sanskryckiego chit i oznacza świadomość, uniwersalną duszę, czystą świadomość.
chetana: oznacza bycie ożywionym, czujnym, świadomym, odczuwającym.
chit, cit (świadomość): termin opisuje czystą świadomość lub wiedzę, którą jest Brahman i indywidualna dusza w swej własnej naturze, jako bierny świadek lub obserwator; odróżnia się ją od świadomośi będącej rezultatem obserwacji przez zamieszkującą w ciele duszę procesów mentalnych wynikających z aktywności ciała, które same w sobie są nieświadome i są wytworem natury materialnej Prakriti; zamieszkująca w ciele dusza będąc jedynym źródłem świadomości oświetla te nieświadome mentalne procesy rozpoznając je, i gdy ulega złudzeniu, że należą one do niej, przywiązuje się do stworzonego przez nie świata przedmiotów i jest zmuszona do ponownych narodzin; chcąc wyzwolić się z konieczności reinkarnacji musi uwolnić się od wpływu procesów mentalnych zrodzonych z ciała i powrócić do siebie jako nawyższej wiedzy i czystej świadomości poprzez rozpoznanie, że jest od nich odmienna.
chitta, chitt (pamięć, ślady pamięciowe): dotyczny wszystkiego, co zawiera się w umyśle; opisuje podświadomy umysł przechowujący ślady pamięciowe zarówno z obecnego, jak i przeszłego życia; odnosi się do umysłu w szerokim sensie włączając umysł selekcjonujący dane pochodzące od zmysłów, rozumienie (inteligencję) i ego-świadomość; jest to świadomość materialnie zanieczyszczoną, powstała w rezultacie kontaktu czystej jaźni z materią i przeciwstawiana czystej świadomości, chit która jest właściwa dla Najwyższej Jaźni i ma czysto duchowy charakter; wyróżnia się różne stany umysłu, czyli różne aspekty lub rodzaje chitty.
citrasikhandin (stworzeni z jasności): pochodzi od sanskryc­kiego citra jasny, wspaniały; honorowe imię nadawane siedmiu wielkim mędrcom (Marici, Atri, Angiras, Pulastja, Pulaha, Kratu, Wasiszta), których uważa się za ucieleśnienie świetlistej mocy siedmiu gwiazd z konstelacji Wielkiej Niedźwiedzicy; twierdzi się również, że tych siedmiu mędrców konstytuuje siedem elementów ewolucji Prakriti (Mahat, Ego-Świadomość, pięć elementów), a samorodny Manu konstytuujący pierwotną Prakriti (Moola Prakriti) liczy się jako ósmy. Na tych ośmiu zasadach bazuje cały wszechświat i tych ośmiu mędrców ogłosiło traktat ich dotyczący.
Czarwaka: rakszasa, przyjaciel Durjodhany, który przybrał formę bramina i swą mową zaatakował Króla Prawa po zakoń­czeniu wojny podczas jego koronacji na króla Hastinapury; zabity przez braminów świętym dźwiękiem om.
Czataka: indyjski ptak, który z racji budowy swego karku i trzymania swego dzioba skierowanego ku górze może zaspokoić pragnienie tylko wówczas, gdy pada deszcz; stąd popularne stwierdzenie, że czeka on z utęsknieniem na deszcz.
Czirakarin: bramin z rodu Angirasa, syn Gautamy, który zasłynął z tego, że dzięki skłonności do zastanawiania się nad moralną oceną swych czynów uniknął śmiertelnego grzechu.
czterej uczniowie Wjasy: Waisampajama Dżaimini, Sumantra, Paila.
cztery inkarnacje Narajany w domu Dharmy: Narajana, Nara, Hari, Swayambhu.
cztery sposoby istnienia Najwyższego Puruszy: Wasudewa (Najwyższa Osoba Boga), Sankarshana (wcielająca się dusza zdolna do przenoszenia się z jednego ciała do drugiego), Pradjumna (wewnętrzne organy psychiczne: umysł, rozumienie), Aniruddha (świadomość manifestująca się w działaniach).
cztery wymiary duszy: Brahman, żywa istota (dżiwa), umysł (manas), świadomość.
czwarty stan świadomości: zwykły człowiek doświadcza trzy stany świadomości: obudzony, śniący i śpiący. Czwarty stan jest doświadczany przez joginów i nosi nazwę Turiya. Jest to stan doświadczania doskonałej nieświadomości tego świata, kiedy indywidualna dusza (jaźń) uwolniła się od samej siebie i skupiła się całkowicie na Najwyżej Jaźni lub na jakimś jednostkowym przedmiocie.

D

Dadhiczi: starożytny mędrzec.
Daiwarati: król z rodu Dżanaki.
Dakszinajana: tzw. droga południowa, termin dotyczy okresu między 14 czerwca a 14 lipca kiedy słońce jest na południu i trwa „ciemniejsza” pora roku, gdy jej mniej słońca, więcej deszczu, dłuższe noce; letnie zrównanie dnia z nocą przypada około 14-17 lipca.
Damodara: jedno z imion Kryszny.
Danda: kara.
Dandaniti (nauka o rządzie lub nauka o karze): obszerny traktat sformułowany podczas kritajugi przez Brahmę na prośbę bogów, którzy szukali u niego pomocy z powodu zaniku religii na ziemi, wprowadzający po raz pierwszy ideę królestwa i króla, i formułujący zasady sprawowania władzy, których znajomość i przestrzeganie przez króla miało na celu ochranianie prawości na ziemi.
Dansa: demon asura, który odrodził się na ziemi w formie robaka, który użądlił Karnę w udo w czasie, gdy jego nauczyciel Paraśurama zasnął kładąc głowę na jego kolanach.
Daśaratha: nazwa odwiecznej drogi królów nakazującej sponsoro­wanie wielkich rytuałów ofiarnych.
Dattatreja: starożytny mędrzec.
Dewala: starożytny mędrzec.
Dewasthana: starożytny mędrzec.
dharana (koncentracja umysłu): termin używany dla opisu jednego ze stadiów w praktyce jogi, w którym osoba w swym umyśle zdobywa zdolność koncentracji całej swej uwagi na jednym przedmiocie; wyróżnia się jej siedem rodzajów w zależności od przedmiotu koncentracji: ziemia, woda, ogień, wiatr, przestrzeń, ego-świadomość i rozumienie.
Dharmadhjadża: król z rodu Dżanaki znany ze swej rozmowy z Sulabhą na temat możliwości zdobycia Wyzwolenia w domowym trybie życia.
Dharmaranja: bramin, który odkrył własną drogę do Wyzwolenia po rozmowie z mądrym i prawym Nagą.
Dhatri, Dhatar (ten, który umieszcza, stwórca): bóg słoneczny, który był jednym z synów Aditi (matki bogów); kiedy indziej jest identyfikowany z głównym rzemieślnikiem lub budowni­czym wszechświata, jak i z Brahmą, Pradżapatim, Stwórcą, dziadkiem wszechświata, Narajaną; również jest nazwą roku, jak i ofiarnego placka dzielonego na dwanaście kawałków; w jednym z mitów Pradżapati staje się Dhatar, gdy umieszcza się lub osadza mocno w czterech ćwiartkach wszechświata lub wśród różnych warstw ogniska ofiarnego, które płonąc ku górze przekroczyłoby wszechświat; jako słońce jest widzialną manifestacją mocno osadzonego stwórcy, który powraca do ciemnych regionów.
Dirghatamas: starożytny mędrzec, syn Utathji przeklęty przez Brihaspatiego jeszcze w łonie matki, że urodzi się niewidomy; odzyskał wzrok dzięki łasce Kryszny, którego był wielbicielem i żył dalej pod imieniem Gautama.
dosha: trzy cielesne humory wata (wiatr), pitta (żółć) i kapha (flegma) wyznaczające cielesną budowę zgodnie z Jadżurwedą; wata jest impulsem mobilizującym funkcję systemu nerwowego; pitta której atrybutem jest gorąco jest zasadą energetyczną używającą żółci do kierowania trawieniem i metabolizmem; kapha jest nośnikiem środków odżywczych.
dwadzieścia pięć zasad (tattwa) wszechświata: Mahabharata (jak i szkoła filozofii indyjskiej sankhja) wyróżnia dwadzieścia pięć zasad (elementy, „takości”) rzeczywistości materialnej będących rezultatem ewolucji nieświadomej natury materialnej Prakriti wynikłą z zamieszkania w niej odmiennego od niej w swej naturze świadomego Puruszy (jaźń dusza); łącznie stanowią budulec wszechświata i zamieszkujących go żywych istot; należą do nich: pięć „wielkich” elementów mahabhuta (przestrzeń, wiatr, ogień, woda, ziemia); pięć zmysłów lub buddhindrija (uszy, skóra, oczy, język, nos); pięć organów działania karmendrija (mowa, ręce, stopy, narząd wypróżniania, narząd płciowy); pięć subtelnych elementów tanmatra (dźwięk, dotyk, kształt, smak, zapach); oraz trzy wewnętrzne organy poznawcze, którymi są umysł (manas), rozumienie (buddhi), oraz ego-świadomość (ahamkara); ponadto do zasad tych włącza się Pierwotną (Moola) Prakriti (trzy guny: sattwa, radżas, tamas w stanie równowagi) i Puruszę. Warto wskazać, ze sankhja nie jest konsekwentna, gdy mówi o liczbie elementów wszechświata i czasami mówi jedynie o dwudziestu czterech lub dwudziestu trzech pomijając niektóre.
Dżadżali: bramin żyjący w starożytnych czasach, którego rozmo­wę z kupcem o imieniu Tuladhara na temat prawości Bhiszma opowiada Judhiszthirze.
dżapa: recytacja świętych mantr, rodzaj medytacji traktowanych jako ofiara i praktykowanych przez braminów.
dżiwa (żywa istota): termin opisujący wcieloną duszę; nieśmiertelna część żyjącego organizmu, która nie umiera wraz ze śmiercią ciała; jest zawsze odziana w siedem subtelnych istnień będących produktem ewolucji Prakriti—Mahat, ego-świadomość, pięć subtelnych elementów (tanmatra), którymi są dźwięk, dotyk, forma, smak i zapach będących własnościami pięciu „wielkich” elementów.
dżiwan-mukti: określenie dla Wyzwolenia zdobywanego za życia.
dżiwatman: dusza wcielona lub jednostkowa przeciwstawiana Najwyższej Duszy zwanej Paramatmanem.
dżnana (wiedza): jest wychwalana w Bhagavad Gicie jako to, co niszczy ignorancję przywiązującą wcieloną duszę do ziemskich przedmiotów; niszczenie to odbywa się to poprzez ewolucję rozumienia (inteligencji) będącego pod wpływem trzech jakości natury materialnej Prakriti zwanych gunami w kierunku rozwoju rozumienia sattwicznego; rozumienie będące pod wpływem tamas (ciemności) jest powolne, zdolne do brania pod uwagę tylko jednego aspektu zjawiskowego świata i traktowania go tak, jakby był całą rzeczywistością; rozumienie będące pod wpływem namiętności i aktywności (radżas) widzi świat w jego złożoności, lecz nie potrafi uchwycić leżącej u jego podstaw jedności i rządzącego nim prawa; rozumienie będące pod wpływem jasności (sattwy) staje ię zdolne do uchwycenia niezmiennej duchowej rzeczywistości, która jest rzeczywistością podstawową, przenika wszystko i leży u korzeni całego wszechświata.
dżnana joga (ścieżka wiedzy): pierwsza wzmianka o niej znajduje się w Bhagavad Gicie, gdzie łącznie z karma jogą i bhakti jogą tworzy zwartą trójelementową ścieżkę duchowego rozwoju; wiedza może mieć trzy formy: tamasiczną, radżasiczną i sattwicz­­ną w zależności od tego, która z trzech jakości natury (tamas, radżas, sattwa) dominuje w jej powstawaniu; dzięki jodze wiedza ewoluuje w kierunku wiedzy sattwicznej; w tym ostatnim stadium wiedzy rozumienie jest zdolne do poznania duszy i Brahmana. Ścieżka wiedzy rozumiana jako droga duchowego rozwoju jest centralną myślą zarówno w tradycji filozoficznej sankhji, jak i wedanty; doktryna sankhji została zarysowana w Bhagavad Gicie i leży u podstaw metafizyki w jogasutrach Patandżaliego; do Wyzwolenia prowadzi umiejętność rozróżnienia między tym, co jest wytworem natury materialnej Prakriti i tym, co należy do czystej świadomości, czyli Puruszy; Patandżali widzi drogę prowadzącą do tego rozróżnienia w praktykowaniu koncentracji, która poprzez medytacje prowadzi do samadhi, podczas gdy sankhja zaleca oczyszczanie wiedzy z ignorancji; zarówno sankhja jak i wedanta twierdzą, że ignorancja (awidja) jest tym, co przywiązuje żywą istotę do cyklu śmierci i ponownych narodzin i szukają sposobu na uwolnienie się od ignorancji; sankhja szuka go w zdolnym do różnicowań rozumieniu (buddhi), które jest uważne za to, co jako pierwsze wyłoniło się z ewolucji Prakriti i w związku z tym poprzedza wszystkie inne elementy składowe rzeczywistości materialnej; różne szkoły wedanty zajmują w tej sprawie mniej jednoznaczną pozycję i wiele z nich uważa¸ że nie tyle dżnana joga, co bhakti joga jest najlepszym sposobem na uwolnienie się od ignorancji.
Dżneja (to, co powinno być poznane): imię tego, co najwyższe.

E

ego-świadomość, Ego-Świadomość: zob. ahamkara.
ekanta (oddanie jednemu): religijna praktyka całkowitego oddania Narajanie; uprawiający tą praktykę (jak mędrzec Narada i król Uparikara) są nazywani ekantini, sattwatowie, pańcaratrowie, bhagawatowie.
ewolucja Prakriti: zob. Aneks 3.

G

Gada: młodszy brat Kryszny.
Gadhi: syn Kauśiki, w którego wcielił się sam Indra.
gajatri: dwudziesto-cztero sylabowa mantra traktowana jako miara rytmu i symbol dwudziestu czterech elementów, z których zbudowany jest wszechświat i zamieszkujące go żywe istoty; w swej treści jest sławieniem bogini Sawitri, matki Wed (lub wedyjskiego słonecznego boga Sawitar) i prośbą o wspomaganie w modlitwie (May we attain that excellent glory of Savitar the god: So may he stimulate our prayers, tłumaczenie Ralph T. H. Griffith); jest uznawana za szczególnie świętą i jej systematyczne nucenie jest uważne za drogę prowadzącą do Wyzwolenia.
gandharwa-nagara: miasto gandharwów, które ukazuje się na krótko na niebie w formie romantycznych budowli zbudowanych z mgły i szybko znika.
garbhadhana: ceremoniał wykonywany wówczas, gdy kobieta osiąga dojrzałość płciową.
Ghritaczi: apsara, której widok wywołał w mędrcu Wjasie żądzę; z upuszczonego na jej widok nasienia narodził się jego syn, Śuka.
Goloka: wieczne miejsce zamieszkiwania Kryszny, najwyższe regiony szczęśliwości.
guna (struna, nić): tłumaczona najczęściej jako jakość, modalność lub atrybut właściwy dla natury materialnej Prakriti; wyróżnia się trzy główne guny: jasność-dobro (sattwa), namiętność (radżas) i ciemność (tamas); gdy pozostają w równowadze Prakriti pozostaje w stanie niezamanifestowanym jako tzw. Pierwotna (Moola) Prakriti, lecz gdy równowaga między nimi zostaje zaburzona przez obecność Puruszy, Prakriti zaczyna się przekształcać się w niezmiennym porządku stwarzając dwadzieścia cztery zasady wszechświata (są to: Moola Prakriti, Mahat lub rozumienie, ego-świadomość, umysł, pięć organów poznania, pięć organów działania, pięć subtelnych elementów i pięć „wielkich” elementów), które następnie mocą własnej aktywności (dzięki łączeniu się z nimi Puruszy) stwarzają różne przedmioty należące do wszechświata; zarówno oryginalne dwadzieścia cztery zasady, jak i stworzone dalej przez nie przedmioty powstają pod wpływem dominacji którejś z trzech gun; Purusza zamieszkujący w Prakriti i jej modyfikacjach, choć od nich odmienny i faktycznie nie podlegający wpływowi gun, jest nazywany dwudziestą piątą zasadą rzeczywistości materialnej; ponad nimi znajduje się Najwyższa Dusza, którą sankhja określa liczbą dwudziestą szóstą i nazywa nie-zasadą; uwalnianie się od wpływu gun jest drogą prowadzącą osobę (Puruszę) do Wyzwolenia.

H

Hajagriwa: starożytny król.
Hansa: łabędź, jedno z imion Kryszny.
Hara: jedno z imion Śiwy.
Hari (żółty): jedno z imion Kryszny i Wisznu, a także inne imię dla Aniruddhy.
Hiranjagarbha (złote jajo, złote łono): starożytny wizerunek kosmicznego jaja traktowany jako symbol połączenia elementu męskiego z żeńskim; w hymnie Rigwedy (hymn X.121) jest identyfikowany z przyczyną wszechświata; termin ten jest używany w różnych, niekiedy sprzecznych znaczeniach i różne tradycje hinduizmu interpretują ten starożytny wizerunek w odmienny sposób; w tradycji sankhji jest to Purusza w połączeniu z współpracującą z nim Prakriti zwany również twórczą zasadą wszechświata (pradhana); jeśli chodzi o Brahmę, to niekiedy jest on utożsamiany z tym jajem, a kiedy indziej jest uważany za tego, kto się z niego wyłania, aby stworzyć wszechświat; wyznawcy Śiwy widzą w tym jaju ucieleśnienie aspektu Śiwy, a wyznawcy Wisznu uważają Wisznu za jego stwórcę; wedanta interpretuje ten wizerunek jako opis określonego stanu świadomości, np. manifestowania się wszechświata pod wpływem ignorancji; w Mahabharacie jest to imię najstarszego bycia, źródło stwarzania świata, które również nosi imiona Mahat, Wrinczi, Nienarodzony, Aniruddha.
Hiranjaksza: demon asura, syn Diti, zabity przez Wisznu, gdy narodził się na ziemi we wcieleniu dzika.
Hiranjasarah: nazwa wód na zachodnim oceanie, gdzie przeklęty przez Dakszę księżyc (Soma) mógł uwalniać się od gruźlicy i rosnąć na nieboskłonie aż do uzyskania pełni.
Hiranyagarbha (Złoty Embrion): jedno z imion Kryszny, w hymnach Rigwedy przyczyna stwarzania świata.
homa: słowo sanskryckie odnoszące się do opisu rytuału, w którym główną czynnością jest wlewanie oczyszczonego masła do ognia ofiarnego.
hotar, hotri: ten który spala ofiarę, ofiarnik, najwyższy kapłan w rytuale ofiarnym recytujący mantry.
huny: mityczne dźwięki będące symbolami różnych przedmiotów.

I

ignorancja, ułuda (awidja): nieznajomość prawdziwej jaźni, brak wiedzy duchowej; ułuda stworzona przez maję (trzy jakości natury materialnej pozostające w interakcji, guny); mylenie stanów psychicznych zrodzonych z połączenia duszy z ciałem z duszą będącą czystą świadomością; jej opozycją jest wiedza (widja).
imiona Kryszny: Narajana, Kesawa, Wasudewa, Wisznu, Damodara, Prisnigarbha, Hrishikesa (ten, kto ma promienie słońca i księżyca za swoje włosy), Hari (w żółtym kolorycie), Ritadhama (miejsce Prawdy i eliksiru nieśmiertelności), Gowinda, Sipiwishta (ten, który przenika wszystkie rzeczy w formie sipi), Adża (nienarodzony), Prawda, Sattwata (urodzony w rodzie Jadawów), Kryszna (o ciemnej skórze), Waikuntha (bezgraniczna potęga), Achyuta (niezachwiany), Adhokszadżaha (ten, który przekracza zmysły), Ghritarchis (ten, który czerpie swą promienistość z ofiarnego oczyszczonego masła), Tridhatu (potrójny), Nighantuka, Wriszakapi, Anadi, Amadhja, Ananta, Suchisrawas, Ekasringa, Trikakud (o trzech garbach), Wirincza, Dharmadża, Mundżakesa (zielonowłosy), Khandaparasu.
indrija (należący do Indry): termin używany do opisu pięciu zmysłów, często razem z umysłem jako szóstym.
Iśana: niewidzialna moc rządząca wszechświatem, inna nazwa dla Sambhu, Pan wszystkiego; również jedno z imion Śiwy.
Iśwara: oznacza Najwyższe Bycie, Najwyższego Pana, Stwórcę; termin używany w różnych nurtach indyjskiej filozofii (również w teistycznej sankhji reprezentowanej w Mahabharacie); odnosi się do opisu boskiego Bycia, czy osobowego boga, jak Brahma, Wisznu (i Kryszna jedno z jego wcieleń), Śiwa, który realizuje stwarzanie świata w imieniu pozbawionego atrybutów Brahmana, który mając charakter w pełni duchowy sam nie działa, zarządzając i sprawując kontrolę nad jego energią, czyli mają, w której władzy jest ucieleśniona dusza; znaczeniowo jest odmienny zarówno od mai, jak i Brahmana; jest Brahmanem lecz widzianym oczami tego świata, idea boga jest bowiem uważana za wytwór umysłu; cały stworzony świat łącznie z ideą boga ma jedynie zjawiskowy, a nie rzeczywisty charakter; jedynie wieczny, nieskończony i pozbawiony atrybutów Brahman jest tym, co rzeczywiste (sat) a jego forma Pana wszechświata, czyli Iśwary i indywidualnej duszy są rezultatem mai i ignorancji (awidja); Brahman bez atrybutów będący tym, co najwyższe, jest nazywany nirguna (bez atrybutów), a gdy przybiera atrybuty jako Iśwara jest nazywany saguna (posiadający atrybuty).

J

Jadżnawalkja: imię mędrca, którego nauczycielem był Surja, i którego wujem ze strony matki był Waisampajama, jeden z uczniów Wjasy; jest znany ze swej rozmowy z królem Daiwarati, którego nauczał sankhji.
jadżusy: ofiarne formuły Jadżurwedy.

K

Kajawja: król barbarzyńców, który ustanowił w swym kraju Prawo.
Kala: czas lub wieczność, lecz często oznacza też śmierć lub zniszczenie; również jedno z imion Rudry.
Kalakawrikszija: starożytny mędrzec.
kalpa: jednostka miary służąca opisowi długości trwania jednego dnia lub jednej nocy Brahmy; jedną kalpę tworzy tysiąc boskich jug (wielkich Eonów); jedną boską jugę tworzy jeden cykl złożony z czterech małych jug (kritajuga, tretajuga, dwaparajuga, kalijuga).
Kama: bóg zmysłowej miłości.
kama: pragnienie, zmysłowa przyjemność, szukanie zaspokojenia zmysłów, tęsknota za zmysłowym przedmiotem, uczucie, życzenie.
Kaparddin: jedno z imion Rudry; opisuje Rudrę jako niszczyciela ofiary Dakszy lub Rudrę z włosami związanymi w ciężki węzeł i przebywającego na terenie kremacji zwłok.
Kapila: jeden z synów Manu, wnuk Brahmy; asceta i jogin, który siłą nagromadzonego swą praktyką gorąca spalił sześćdziesiąt tysięcy synów króla Sagary; uważny przez wielu za mitycznego twórcę indyjskiego systemu filozoficznego sankhja.
Karala: król z rodu Dźanaki, którego mędrzec Wasiszta naczał sankhji.
karana-sarira: wyższe ciało subtelne, czyli ciało kauzalne lub przyczynowe, które jest istnieniem w Prakriti.
karatma: działająca dusza.
Kardama: syn Krittimata.
kasty (warna): w hinduizmie wyróżnia się cztery główne kasty, tj. braminów, wojowników (kszatrijów), waiśjów, szudrów. W hymnie Rigwedy ‘Purusza-Sukta’ znajdujemy informację, że wszystkie cztery kasty powstały z ciała Człowieka: bramini z jego ust, wojownicy z jego ramion, waiśjowie z jego ud i szudrowie z jego stóp. Mahabharata jednakże w kilku miejscach stwierdza, ze na samym początku istniała tylko kasta bramińska i pozostałe trzy kasty wyłoniły się z braminów.
Kawi: nauczyciel jogi, który skrócił Warhaspatję do tysiąca nauk.
Kesawa: jedno z imion Kryszny.
Kimpurusza: pół koń i pół człowiek.
kośa, kosha (warstwa, powłoka): wyróżnia się pięć warstw przykrywających duszę (jaźń): 1. cielesna (annamaja) zależna od jedzenia, 2. energetyczna (pranamaja) tworzona przez oddechy (prana), 3. umysłowa (manomaja) włączająca umysł i pięć zmysłów, 4. intelektualna (widżnanamaja) związana z umiejętnoś­cią różnicowania i woli, 5. ekstazy (anandamaja) zwana również ciałem przyczynowym, która jest warstwą najgłębszą; jogin powinien nauczyć się odróżniać jaźń (atman) od przykrywających ją pięciu warstw; warstwy te są również czasami nazywane pięcioma Puruszami.
Krittimat: syn Wiradżasa.
kszara (ciało): odnosi się do tego, co jest nietrwałe i zniszczalne.
Kszemadarsin: król Kosalów.
Kszupa: kapłan, który narodził się z umysłu Brahmy w celu prowadzenia rytuału ofiarnego, w którym Brahma był ofiarnikiem; w innej wersji syn Manu.
Kundadhara: obłok lub dostojnik bogów znany z opowieści Bhiszmy o pewnym braminie, który oddawał mu cześć i którego obdarował on prawością zamiast bogactwem, o które bramin prosił oddając mu w ten sposób największą przysługę.

L

Likhita: bramin, brat Sankhy.
linga-dehah (ciało pierwotne): ciało pierwotne przykrywające duszę, które tak jak dusza nie ma ani początku, ani końca; dusza i to ciało są jak ziarno fasoli i jej łupina, która pokrywa całkowicie ziarno fasoli, ale nie jest do niego przywiąza­na; ciało to w pełni przypomina duszę, którą przykrywa.
linga-sarira (ciało subtelne): ciało subtelne wyposażone w pięć subtelnych zmysłów analogicznych do zmysłów „grubych” (słuch, dotyk, wzrok, węch, smak), które po śmierci ciała „grubego” (zbudowanego z pięciu „wielkich” elementów: przestrzeni, wiatru, ognia, wody i ziemi) nie ginie i jest nośnikiem wcielonej duszy (jednostkowej świado­mości) z jednej formy życia w drugą; zbudowane jest z pięciu subtelnych elementów lub wrażeń zwanych materią pierwotną (tanmatra), którymi są dźwięk, dotyk, forma, smak, zapach; przed połączeniem się z Brahmanem ciało subtelne musi również ulec zniszczeniu.
lokajatowie, ćarwakowie: wyznawcy materialistycznej doktryny, która negowała autorytet Wed głosząc, że rzeczywisty jest jedynie świat materialny; za jedynie źródło wiedzy uważali zmysły, a zaspokojenie pragnień za jedyne dobro.
Lomasa: kot, który zamieszkiwał to samo drzewo banianowe, co mysz Palita.

M

mahabhuta: pięć „wielkich” („grubych”) elementów, do których należy przestrzeń, wiatr, ogień, woda, ziemia, z których kombinacji jest zbudowany cały fizyczny świat; w filozofii sanhkji należą do dwudziestu pięciu zasad powstałych w procesie ewolucji natury materialnej Prakriti (zob. Aneks 3); charakteryzuje je pięć własności, którymi są dźwięk, dotyk, kształt, smak i zapach; przestrzeń ma tylko jedną własność dźwięk; wiatr nie tylko wydaje dźwięk ale jest rozpoznawalny dotykiem; ogień jest słyszalny, rozpoznawalny dotykiem i ma kształt; woda dodatkowo ma smak; ziemia dodatkowo ma zapach; łącznie charakteryzuje je piętnaście własności, które wprawiają w ruch wszystkie żywe istoty.
Mahakali: przeraźliwa forma bogini i żony Śiwy Umy (Parwati).
mahanijama: nazwa surowych praktyk ascetycznych.
mahapralaja (wielki rozpad): termin opisuje zniszczenie całego wszechświata łącznie z Brahmą.
Mahapurusza: jedno z imion Wisznu, Narajany, Kryszny.
Mahat, Mahan (wielki): według nauk wielkiego mędrca Bhrigu boskie Bycie stworzone najpierw przez Manasa (Umysł), który był najstarszym Byciem rozpoczynającym proces stwarzania świata; w filozofii sankhji pierwsza manifestująca się zasada materialnego wszechświata lub pierwszy produkt ewolucji natury materialnej Prakriti (zob. Aneks 3) będący nieświadomą siebie zasadą różnicującą (intelektem, rozumieniem) rozważaną na poziomie uniwersalnym lub sumarycznym, która na poziomie jednostkowym jest nazywana buddhi (rozumienie, intelekt); mędrzec Wasiszta w swych naukach używa terminu Mahat-Dusza wskazując, że to pierwsze przekształcenie się Prakriti jest rezultatem zaburzenia równowagi trzech gun lub zamieszkania w niej Puruszy (Osoby); jest również nazywany Hiranjagarbha, Nienarodzony, Wrinczi, Aniruddha.
Maheśwara: jedno z imion Śiwy.
maja, maja-joga: iluzja będąca siłą Brahmana, dzięki której świat się manifestuje; twórcza energia tego, co najwyższe; ułuda stwarzana przez trzy guny będące atrybutami natury materialnej Prakriti współistniejącej z Brahmanem, który jest źródłem zarówno wiedzy (widja) jak i ignorancji (awidja); to co powoduje, że wcielona dusza przywiązuje się do ciała i ziemskich przedmiotów i nie mogąc się od nich oderwać powraca na ziemie w procesie reinkarnacji.
Malini: miasto, którym król Dżarasamdha obdarował Karnę.
mana: czczenie tego, co „moje”; przywiązanie do swego ego.
manas (umysł): termin ma korzenie w sanskryckim słowie man „myśleć”, „pamiętać”; według filozofii sankhji jest jednym z trzech elementów (umysł, rozumienie, ego-świadomość), które tworzą psychikę (lub aparat poznawczy) żywej istoty i jedną z dwudziestu pięciu zasad wszechświata, które będąc produktem ewolucji natury materialnej Prakriti (zob. Aneks 3) są w swym charakterze odmienne od duszy; jest organem wewnętrznym zdolnym do odbierania, pamiętania i gromadzenia wrażeń zbieranych przez zmysły, traktowanym niekiedy jako szósty zmysł; przechowuje ślady pamięciowe wrażeń od początku historii reinkarnacji duszy; jest porównywany do oceanu ze względu na swą głębię i niewidocz­ność granic, jak i swoje wieczne wzburzenie i niepokój wynikły ze starań jednostki o przetrwanie i realizację swych ambicji; podatny na częste burze namiętności ulega modyfikacjom i nastrojom; procesy myślowe i uczuciowe są pod wpływem odwiecznej energii Prakriti manifestującej się w trzech jakościach lub modalnościach (gunach), którymi są jasność-dobro (sattwa), namiętność (radżas) i ciemność (tamas); jest potężną siłą twórczą wiążącą wcieloną duszę z tym światem i równocześnie jest tym co inspiruje duszę do szukania Wyzwolenia; pod wpływem praktyki jogi nabywa mocy magicznych; aby stać się środkiem prowadzącym do Wyzwolenia wymaga całkowitego wygaszenia.
Manasa (to, co należy do umysłu, umysł, inteligencja, intencja, duchowość, wola): według Bhrigu imię nadawane przez mędrców prastaremu Byciu, który rozpoczął łańcuch stwarzania; umysł w sensie kosmicznym.
Manibhadra: potężny jaksza.
Manki: pewien waiśja, który osiągnął Wyzwolenie.
Martanda: bóg słoneczny należący do aditjów; jedno z imion ósmego syna Aditi.
Medhawin (inteligentny): młody bramin, którego rozmowa z ojcem jest cytowana w Mahabharacie.
miary ludzkiego czasu: piętnaście mrugnięć oka tworzy kaszthę; trzydzieści kaszth tworzy kalę; trzydzieści kal plus dziesiąta część kali tworzy muhurtę; trzydzieści muhurt tworzy jeden dzień i noc; trzydzieści dni i nocy tworzy miesiąc; dwanaście miesięcy tworzy rok; rok składa się z dwóch ajan północnej i południowej tworzonych przez ruch słońca.
Moola Prakriti (Pierwotna Prakriti, źródło pierwotnej materii): moola w sanskrycie oznacza korzenie, podstawy, fundament, źródło, przyczynę, a prakriti naturę materialną, pierwotną substancję tego, co stworzone, stwarzającą świat energię; należy do tak zwanego Niezamanifestowanego i będąc tym, co powoduje stwarzanie świata, sama nie jest stworzona i jest wieczna; w nurcie filozofii sankhji, do którego należy Mahabharata są to trzy gunysattwa, radżas, tamas—pozostające w stanie równowagi lub inaczej braku aktywności; zachwianie stanu równowagi wśród gun powoduje manifestowanie się Prakriti w procesie jej ewolucji, której rezultatem jest powstanie dwudziestu pięciu zasad, które tworzą materię wszechświata.
Mritju (śmierć): imię bogini śmierci.
Muczukunda: starożytny król.
muni: święty mędrzec.

N

Nadidżangha: żuraw, syn mędrca Kaśjapy z córką Dakszy i przyjaciel Brahmy. Nosił również imię Radżadharman (Król Prawa).
Narajana: pojęcie Narajany, jednego Boga, który jest wszystkim, rozwija się stopniowo w kolejnych księgach Mahabharaty znajdując swą pełnię w trzeciej części księgi dwunastej Santi Parvy (opow. 188-196); w pierwszych księgach para Ardżuna-Kryszna jest opisywana jako Nara (wody) i Narajana (poruszający wodami), inkarnacja pary starożytnych mędrców; w części drugiej księgi dwunastej Narajana jest imieniem Kryszny, Najwyższego Bycia, które jest nieznane nawet bogom; jest przedstawiany jako ten, kto ma najwyższą wiedzę i rozumie naturę Brahmana; jest też tym, który położył się na wodach i z którego pępka wyrósł Lotos, w którym siedział Brahma; określa się go jako wewnętrzną duszą wszechświata i zasadą stwarzania i niszczenia wszechświata, formę Brahmana, przyczynę stwarzania, Krysznę, Swayambhu, Hiranjagarbhę; w części trzeciej księgi dwunastej Narajana jest nazywany wszystkim lub tym, co jest jednym bez drugiego; w swej własnej naturze jest określany jako Najwyższa Dusza i jest dla zmysłów niewidzilny; w swych manifestacjach jest istniejącym na cztery sposoby Najwyższym Puruszą—Wasudewa, Sankarshana, Pradjumna, Aniruddha—który stwarza, utrzymuje i niszczy wszechświat; jest tym, który zarówno ma, jak i nie ma atrybutów, jest pierwszą przyczyną i Stwórcą wszechświata, jedynym przedmiotem czci i analiz w różnych systemach filozoficznych.
niestnienie-istnienie: zob. abhawa-bhawa.
nirguna (bez atrybutów): nazwa używana do opisu Brahmana jako tego, co najwyższe i pozbawione atrybutów.
nirwana (zdmuchnięcie, zgaśnięcie, zanik): najwyższy cel, do którego dąży wyznawca buddyzmu poprzez praktykę medytacji; termin oznaczający zanik, zgaśniecie tak jak wypalony ogień i odnosi się do zaniku pragnienia, gniewu, ignorancji i ostatecznie cierpienia i reinkarnacji; ogólnie jest to stan uwolnienia się od cierpienia i jego przyczyn.
nivritti dharma: ścieżka wyrzeczenia, zaprzestania działania i wewnętrznej kontemplacji.

O

osiem głównych zalet: umiejętność słuchania, gotowość do uczenia się, zdolność do rozumienia, dobra pamięć, zdolność do krytyki, konstruktywne argumentowanie, zdolność do widzenia rzeczy w ich szczegółach i zdolność do rozumienia ich w terminach fundamentalnej rzeczywistości.
osiem mocy jogina: są to moce osiągane przez jogina po zdobyciu kontroli nad pięcioma „wielkimi” elementami (przestrzeń, wiatr, ogień, woda, ziemia): anima, czyli zdolność do przybrania bardzo małej formy; mahima, czyli zdolność do przybierania gigantycznej formy; laghima, czyli moc stawania się bardzo lekkim; garima, czyli moc stawania się bardzo ciężkim; prapti, czyli zdolność do kontaktu z kimkolwiek i gdziekolwiek bez względu na odległość; prakamja, czyli zdolność do spełniania wszelkich życzeń mocą myśli; istawa, czyli zdolność do ujarzmienia kogokolwiek; i wasitwa, czyli zdobycie władzy nad całym wszechświatem.

P

Padmanabha: imię węża.
paka-jadżna: drugorzędne rytuały ofiarne, jak zjednywanie sobie złych planet lub oddawanie czci pomniejszym bogom, dozwolone dla szudrów, w których darem (daksziną) jest naczynie lub garść ryżu (purna-patra).
Palita: mysz, która zasłynęła ze swej mądrej strategii dobierania przyjaciół i umiejętności przetrwania w trudnej sytuacji.
Panczasikha: mędrzec nazywany synem Kapili, głosiciel filozofii sankhja znany ze swej dyskusji z królem Mithili, Dźanadewą, na temat odrębności duszy i ciała oraz Wyzwolenia.
Parawasu: wnuk Wiśwamitry i syn Raiwji, który oskarżał Paraśuramę o tchórzostwo.
parawidja-aparawidja: opozycja między nauką prowadzącą do poznania Brahmana (parawidja) i wszystkimi innymi naukami dotyczącymi materialnego świata (aparawidja).
pariwradżakowie (bezdomni wędrowcy): nazwa dla osób w czwartym z czterech trybów życia wyznaczonych dla braminów zwanym sannjasa (wyrzeczenie).
Pierwotna Prakriti: według Mahabharaty tworzy ją osiem elementów jej ewolucji: Niezamanifestowane, rozumienie, ego-świadomość, przestrzeń, wiatr, ogień, woda i ziemia; wypływa z tego, co nie zostało stworzone, czyli Moola Prakriti; kiedy indziej oznacza to, co nie zostało stworzone, czyli samą Moola Prakriti, czyli trzy guny (sattwa, radżas, tamas) w stanie równowagi lub bezruchu.
pięć atrybutów Wyzwolenia: (1) patrzenie na wszystko takim samym okiem (nie widzenie różnicy między dualizmami takimi jak na przykład radość i smutek, pochwała lub obraza), (2) nie podejmowanie żadnego wysiłku, aby zaspokoić pragnienie posiadania ziemskich przedmiotów, (3) prawdomówność, (4) uwolnienie się od przywiązania do ziemskich przedmiotów i (5) uwolnienie się od pragnienia wykonywania jakichkolwiek działań.
pięć oddechów (prana): powodują, że ucieleśnione bycie żyje i porusza się; są to: oddech prana umożliwiający ruch; wiana mobilizujący siłę do działania; apana poruszający się w dół; samana rezydujący w sercu; udana, który umożliwia mowę dzięki przedzieraniu przez płuca, gardło i usta.
pinda: ofiarowanie jedzenia, odrobina jedzenia; również nazwa Ojców (zmarłych przodków).
Pingala: upadła kobieta, która osiągnęła Wyzwolenie poprzez nagłe olśnienie, gdy czekała na próżno na swego kochanka.
pradhana: zasada twórcza, materialna energia, główna przyczyna materialnego świata i aktywności natury materialnej; kosmiczna manifestacja, która aktywizuje się pod wpływem Najwyższej Duszy; zgodnie z sankhją termin ten odnosi się do hipotetycznej rzeczywistości, o której istnieniu wnioskuje się na podstawie jej manifestacji, i która jest u korzeni aktywności materii pierwotnej (Moola Prakriti), czyli trzech gun, które początkowo są w stanie równowagi i braku aktywności.
Pradhana: imię króla, w którego rodzie urodziła się Sulabha, również inne imię dla Aniruddhy.
Pradjumna: w procesie stwarzania manifestacja Najwyższego Puruszy poprzedzona przez Wasudewę i Sankarshanę, po której pojawia się Aniruddha; oznacza intelekt, przyjemność, oraz osobę wyróżniającą się siłą, a także wewnętrzne organy psychiczne (umysł, rozumienie) wcielającej się duszy, która ma zdolność do przenoszenia się z jednego ciała do drugiego; imię syna Kryszny i ojca Aniruddhy.
Prakriti (źródło, źródło materii): natura materialna, materia wszechświata, źródło materialnego istnienia i naczynie wszelkich form; interpretowana odmiennie przez różne nurty indyjskiej filozofii; w systemie sankhji jest to natura materialna w swych zalążkowym lub potencjalnym stanie, która jest wieczna i niepoznawalna przez zmysły; tworzą ją trzy guny pozostające w interakcji, dobro (sattwa), namiętność (radżas), ciemność (tamas); jest energią, która stwarza wszechświat, gdy zostanie wprowadzona w ruch przez kontakt z Puruszą; rozwija się w procesie ewolucji lub kolejnych przekształceń w dwadzieścia trzy elementy (produkty jej ewolucji), które są atrybutami materialnego świata (zob. Aneks 3); powoduje działania żywej istoty poprzez zmysły, umysł, rozumienie i ego-świadomość, które są pod wpływem gun, podczas gdy uwięziona w niej dusza jest jedynie obserwatorem; zamieszkująca w ciele dusza ulega złudzeniu, że to ona działa (zaciemnia się ignoracją)i popada w niewolę przedmiotów stworzonych przez Prakriti, z której wyzwala się poprzez uświadomienie sobie swej odmienności od Prakriti i całkowite od­dzielenie się od niej.
pralaja (rozpad): termin opisujący rozpad wszechświata podczas nocy Brahmy; sankhja używa tu określenia nieistnienie, czyli stan analogiczny do głębokiego snu pozbawionego marzeń sennych.
prana (siła życiowa, oddech): niewidzialna (subtelna) życiowa energia, która utrzymuje przy życiu ciało, jak i cały wszechświat i jest obecna zarówno w świecie ożywionym, jak i nieożywionym; znajduje się w wiecznym ruchu i jest uważana za czynnik stwarzający materię; w świecie ożywionym jest zarówno nazwą ogólną dla wszystkich pięciu oddechów (prana, wiana, apana, samana, udana) obecnych w ciele, jak i dla jednego nich rezydującego w głowie; utrzymuje przy życiu cielesną formę lecz jest odmienna od jaźni; w ciele przepływa poprzez specjalne kanały zwane nadi; przepływ ten kontroluje się poprzez specjalne ćwiczenia oddychania zwane w praktyce jogi pranajama.
pranajama: właściwa dla jogi praktyka koncentracji umysłu poprzez kontrolę oddechu.
pratjahara (wycofanie): roztopienie (zniszczenie, wchłonięcie) zewnętrznego wszechświata w umyśle jogina.
pravritti dharma: ścieżka religijnego działania dla dobra wszechświata.
Priszini, Priśni (matka): jedno z imion Aditi, matki bogów; również imię bogini ziemi i ciemności.
Priśnigarbha: łono matki, embrion w łonie matki.
Prithu: syn Weny, który narodził się z jego ramienia przebitego przez riszich trawą kuśa i który był na ziemi pierwszym królem obdarowanym przez riszich „nauką o rządzie”.
Prithudaka: jeden ze świętych brodów na rzece Saraswati.
przyczyna i skutek: w rozumieniu filozofii sankhja, której pre-klasyczną i teistyczną wersję prezentuje Mahabharataskutek pre-egzystuje w przyczynie w tym sensie, że jest manifes­tacją tego, co istnieje w przyczynie w niezamanifestowanej formie.
Punarwasu: nazwa konstelacji.
Purusza (człowiek, osoba, jaźń): termin używany w różnych nurtach filozoficznych w odmiennych znaczeniach; oznacza Kosmicznego Człowieka, Najwyższą Osobę, duszę zamieszkującą w ciele; jest rodzaju męskiego; oryginalnie termin pochodzi z hymnu Rigwedy 10.90 Purusza-Sukta, czyli Sława Człowiekowi wychwalającego wielkość Człowieka, którego bogowie złożyli po raz pierwszy w ofierze zapoczątkowując obyczaj rytuału ofiarnego, jego ofiarowane w rytuale ciało dostarczyło materii, z której został zbudowany wszechświat; termin ten w późniejszych użyciach, szczególnie rozważany w powiązaniu z naturą materialną Prakriti, oznacza element duchowy odmienny od materii, z której jest zbudowane ciało i cały wszechświat; w swym aspekcie kosmicznym jest przedstawiany jako Kryszna w ludzkiej formie odziany w cały wszechświat; w ujęciu dynamicznym jest opisem zamanifestowa­nego Brahmana lub manifestującej się świadomości stwarzającej świat.
Purusza i Prakriti: podwójna natura manifestującego się Brahmana, zasada twórcza wszechświata; Purusza, to świadomy duch zamieszkujący w nieświadomej materii (Prakriti) działającej za pośrednictwem trzech gun (sattwa, radżas, tamas), obserwujący i komentujący jej działanie; Prakriti jest nazywana szakti Brahmana będąc siłą stwarzającą przedmioty w procesie swej ewolucji (zob. Aneks 3); mówi się o niej, że współistnieje z Brahmanem w stanie niezamanifestowanym i jej ruch prowadzący do manifestowania się świata jest inicjowany przez Brahmana, który jest Najwyższą Boskością.
puruszartha (cel człowieka): w hinduizmie wyróżnia się cztery cele życiowe: artha (materialny dobrobyt, Zysk), dharma (prawość, Prawo), kama (pragnienie, Przyjemność), moksza (Wyzwolenie), których realizacja w czasie życia we właściwy sposób sprzyja zachowaniu równowagi w całym świecie i jest uważana za cnotę.
Puruszatma: Wasudewa, czyli najwyższy z czterech sposobów istnienia Puruszy; trzy pozostałe sposoby istnienia to kolejno: Sankarshana, Pradjumna, Aniruddha.
Puszkaradharini: żona bramina o imieniu Satja znana z czystości swego umysłu.

R

raumjowie: plemię duchów, które wyłoniły się z porów skóry Wirabhadry.
Rcika: bramin z rodu Bhrigu, mąż Satjawati, która była córką Gadhiego.
rita: kosmiczny porządek, o którym wspomina się w Wedach, leżący u podłoża pojęcia dharmy (Prawa) i karmy (działanie lub kumulujący się skutek dobrych i złych działań).
Romaharszana: uczeń Wjasy, który nauczał dalej Puran przekazanych mu przez Wjasę.
rozumienie: zob. buddhi, Mahat.
rozumienie „grube” i subtelne: rozumienie „grube” skupia się na obrazach pojawiających się w umyśle i mających swe źródło w śladach pamięciowych lub w działaniu zmysłów, podczas gdy rozumienie subtelne koncentruje się na ideach Brahmana.

S

sadachara (dobre postępowanie): termin użyty w odniesieniu do opisu jednej ścieżki obowiązku, która w starożytnych czasach dotyczyła wszystkich ludzi i której realizacja zapewniała całkowity brak wykroczeń; w późniejszych czasach ścieżka ta była bazą do wyróżnienia czterech trybów życia wyznaczonych głównie dla braminów.
sadasjowie: kapłani prowadzący rytuał ofiarny.
saguna (z atrybutami): nazwa odnosi się do opisu Brahmana widzianego jako posiadającego atrybuty lub inaczej Iśwary (osobo­wego boga).
Salawrikowie: bramini, którzy we wczesnej historii wszechświata walczyli z bogami po stronie demonów asurów.
samadhi: najwyższy stan skupienia uwagi na jednym przedmiocie doświadczany przez jogina, podczas którego zostają całkowicie wyłączone funkcje umysłu i zanika poczucie dualizmu między doświadczającym i doświadczanym.
samana: pochodzi od sanskryckiego sam oznaczającego „razem” oraz korzenia an czasownika anati oznaczającego „oddychać” lub „wiać”; jeden z pięciu oddechów podtrzymujących życie żywego organizmu.
samany: nabożne melodie Samawedy.
Sambhu: rodzic, przodek, męski symbol lub zamanifestowany symbol Najwyższego Pana (Kryszny).
samjama: termin odnosi się do trzech ostatnich stadiów jogicznej medytacji, którymi są: koncentracja (dharana), medytacja sensu stricte (dhjana) i bezruch (samadhi). Wymienione mentalne ćwiczenia są możliwe dopiero wtedy, gdy jogin dzięki powtarzanym ćwiczeniom fizjologicznym zdobył całkowite panowanie nad swym ciałem, podświadomością i strumieniem myśli.
Sampaka: bramin, który osiągnął Wyzwolenie (mokszę).
Sanat-Kumara: bramin o prawej duszy.
Sanatkumara (wieczna młodość): w Mahabharacie imię jednego z siedmiu mędrców (synów Brahmy urodzonych z umysłu); pozostałych sześciu to: Aniruddha, Sana, Sanatsujata, Sanaka, Sanandana, Kapila.
Sani: planeta Saturn syn Surji, który narodził się na ziemi jako wielki Manu.
Sankarshana (wcielająca się dusza): oznacza duszę przeniesioną z jednego łona do drugiego; w procesie stwarzania manifestacja Najwyższego Puruszy poprzedzona przez Puruszę istniejącego jako Wasudewa (Najwyższa Osoba Boga); nazywany również imionami Śesza (wielki wąż utrzymujący w miejscu chwiejącą się ziemię) i Balarama (starszy brat Kryszny o jasnej karnacji i uzbrojony w pług poczęty w łonie żony Wasudewy Dewaki i przeniesiony przez boginię Joga-maję i narodzony z łona Rohini); widziany również jako forma Kryszny stworzona przez niego samego, jego wewnętrzne organy psychiczne (umysł, rozumienie) tworzą Pradjumnę (syn Kryszny), a zasada jedno­stkowej świadomości (ego-świadomość) nosi nazwę Aniruddha (wnuk Kryszny); Sankarshana i Śesza są również traktowane jako alternatywne nazwy wcielonej duszy (dżiwa).
Sankha: bramin, brat Likhity.
Sankhapada: imię syna Manu Swaroczisza, który otrzymał od ojca religię oddania.
sankhja: jeden z sześciu klasycznych nurów indyjskiej filozofii uchodzący za najstarszy, którego pre-klasyczna i teistyczna wersja jest prezentowana w Mahabharacie, szczególnie w części 2 i 3 księgi XII Santi Parva zwanej Mokszadharma; w sanskrycie sankhja znaczy „liczba”; szkoła ta określa liczbę konstytuant (elementów składowych, zasad) wszechświata i uważa, że dostarcza doskonałej wiedzy na temat wszechświata, stąd sankhja znaczy również „doskonała wiedza”, za jej założyciela uważa się mitycznego mędrca Kapilę, a za pracę klasyczną Sankhjakartika autorstwa Iśwarykriszny.
sankhja joga: termin użyty w Bhagavad Gicie odnoszący się do zaniechania działania i szukania wiedzy dotyczącej niezmiennej rzeczywistości leżącej u podłoża rzeczywistości zjawiskowej; traktowana niekiedy jako równoważna z dżnaną jogą, czyli ścieżką wiedzy.
Sannjasinowie: czyli ludzie w swej ostatniej fazie życia żyjący zgodnie z wedyjskimi nakazami i poświęcający się całkowicie sprawom duchowym.
Sarabha: ośmionoga bestia.
Sargam (skala muzyczna): siedem oryginalnych nut (swara) skali: Szadża, Riszabha, Gandhara, Mahdhjama, Pańcama, Dhaiwata, Niszada (sa-ri-ga-ma-pa-dha-ni).
Sarnga: łuk, a także Osoba Boga, Kriszna trzymający w dłoniach swą broń.
Sarwamedha: rytuał ofiarowania wszystkiego, który Śiwa zakończył libacją z samego siebie.
Sarwatobhadra: nazwa tronu, na którym zasiedli Judhiszthira I Draupadi podczas ceremonii koronacji Króla Prawa na króla Hastinapury.
sat-asat: sat oznacza realne bycie, prawdę, ducha, czystość, to co rzeczywiste, najwyższe i wieczne; jego przeciwieństwem jest asat, czyli to, co nierzeczywiste, fałsz.
sat-cit-ananda (istnienie-świadomość-ekstaza): opisuje subiektywne doświadczenie Brahmana.
Satakratu (wykonawca setki ofiar): jedno z imion Indry.
Satjawati: córka Gadhi, w którego wcielił się sam Indra i żona bramina o imieniu Riczika, który pochodził z rodu Bhrigu.
sattwata (związany z sattwą): nazwa klanu, w którym urodził się Kryszna; również nazwa religii oddania całą duszą Narajanie.
Sauti: nazwa używana w stosunku do narratora Mahabharaty zwanego również Sutą, którym był Ugraśrawas, który recytował Mahabharatę mędrcowi Śaunaka (słuchającemu) i innym mędrcom zgromadzonym w Lesie Naimisza; opowiadanie Mahabharaty królowi Dźanamedźaja, potomkowi Pandawów, przez ucznia Wjasy, Waisampajamę, w przerwach podczas Ofiary Węża jest wkomponowane w tą narrację.
Senadżit: starożytny król.
siedem odnóży królestwa: król, armia, doradcy, przyjaciele, bogactwo, terytorium, forty.
siedem rzeczy, o które król powinien się troszczyć: własna jaźń, doradcy, skarbiec, system wymiaru kary, przyjaciele, prowincje i stolica.
siedmioelementowa całość: siedem elementów królestwa, którymi są król, sojusznicy doradcy, kraj, forty, armia i skarbiec.
simantonnajana: ryt wykonywany w czwartym, szóstym i ósmym miesiącu ciąży.
sishta (osad, residuum, pozostałość): wszystko to, co pozostaje po zniszczeniu całego wszechświata i służy jako nasienie życia w kolejnym cyklu wszechświata; wśród ludzi termin odnosi się do wielkich mędrców, którzy przekraczają granice ewolucyjnego rozwoju ludzi swej epoki i dostarczają przykładu lub nasienia dla dalszego rozwoju.
Sitikantha: jedno z imion Rudry.
Sjumaraśmi: mędrzec znany ze swej rozmowy z mędrcem Kapilą na temat ścieżki wiedzy i działania w świetle wedyjskich nakazów, cytowaną przez Bhiszmę.
smriti: grupa świętych pism hinduskich zawierających skodyfikowane prawo zwyczajowe; ich autorytet w stosunku do śruti (pism świętych sensu stricte) jest uważany za drugorzędny.
Sudjumna: starożytny król.
Sulabha: kobieta królewskiego pochodzenia, która prowadziła żebraczy tryb życia szukając Wyzwolenia; znana ze swej rozmowy na temat Wyzwolenia z królem Dharmadhjadżą z rodu Dżanaki.
Sumeru: sięgająca nieba owocnia pierwotnego Lotosu stworzonego przez najstarsze Bycie zwane Manasa, w której przebywał Brahma (forma Manasy) będący Stwórcą wszystkich światów; identyfikowana z górą Meru.
Sunita: córka bogini śmierci (Mritju).
Suparna: mędrzec, który podczas tej kalpy, gdy Brahma narodził się z mowy Narajany, otrzymał od Narajany religię oddania.
surjakanda: nazwa kamienia, który w kontakcie ze słonecznymi promieniami produkuje ogień.
Surparaka: region na południowym brzegu oceanu, gdzie zamieszkał Paraśurama po oddaniu ziemi Kaśjapie.
Suwarnabha: imię wnuka Manu Swaroczisza i syna Sankhapady, który otrzymał od ojca religię oddania.
svayam-bhagavan: Najwyższa Osoba Boga.
Swaroczisz: jedno z imion Manu.
Swayambhu (samo-stwarzający-się, istniejący sam z siebie): pochodzi od sanskryckiego bhu oznaczającego korzenie, istnienie oraz swayam oznaczającego sam, sam z siebie; forma Brahmana jako przyczyny stwarzania występująca również pod nazwą Narajana, Kryszna, Hiranjagarbha.
synowie Weny: pierwszym synem Weny (zabitego przez riszich przy pomocy trawy kuśa) był narodzony z jego prawego uda Niszada, który dał początek pogardzanym plemionom Niszadów i nie-ariów; jego drugi syn Prithu narodzony z jego przebitego trawą kuśa prawego ramienia dał początek władzy królów po otrzymaniu przez riszich nakazu wymierzania sprawiedliwości w stosunku do tych, schodzą ze ścieżki Prawa (dharmy).
szakti: oznacza energię, moc, siłę; służy do opisu pierwotnej kosmicznej energii stwarzającej świat i powodującej zmianę (w przypadku sankhji trzech gun); jest rodzaju żeńskiego.
sześcioelementowe całości: sześć elementów, które zgodnie z traktatem Brahmy powinny być brane pod uwagę przy rządzeniu (ludzkie serca, miejsce, czas, środki, działania, sojusze); sześć elementów suwerenności (utrzymywanie pokoju z silniejszym wrogiem, wojna z wrogiem, który jest równy siłą, podbijanie słabszych, stanie w miejscu, szukanie dla siebie ochrony, sianie waśni wśród dowódców wrogiej armii).

¦

Śalmali: nazwa jednego z największych drzew rosnących na terenie Indii.
Śaunaka: bramin słuchający Mahabharaty recytowanej przez poetę-śpiewaka Ugraśrawasa w Lesie Naimisza.
śloka: nazwa sanskryckiego wersetu.
śraddha: rytuał wykonywany na rzecz zmarłych przodków, który ma celu umożliwienie zmarłemu dotarcie do wyższych światów i osiągnięcie wyższego poziomu istnienia.
Śrikantha: imię Śiwy.
Śrotrija: osoba, która zdobyła wiedzę Wed.
śruti: w hinduizmie pisma święte sensu stricte o pierwszorzędnym autorytecie, do których należą Wedy.
Śuka: syn mędrca Wjasy.
świadomość: wyróżnia się jej dwa rodzaje: materialnie zanie­czyszczoną będącą rezultatem kontaktu duszy (jaźni) z materią i czystą jaźń; świadomość materialnie zanieczyszczona pochodzi z czystej, która jest uważana za jedyne źródło świadomości; wszelkie procesy mentalne będące rezultatem działania natury materialnej Prakriti są w swej naturze nieświadome i stają się elementami świadomości, gdy zostaną rozpoznane (oświetlone) przez duszę.

T

tanmatra (subtelne elementy): są to dźwięk, dotyk, forma, zapach i smak; w filozofii sankhji nalezą do dwudziestu pięciu zasad materialnego wszechświata (tatwa i są rezultatetem aktywności trzech gun (sattwa, radzas, tamas ) lub inaczej produktem przekształcania się (ewolucji) natury materialnej Prakriti (zob. Aneks 3); termin pochodzi z sanskryckich słów tan i matra, co dosłownie znaczy „to w pojedynkę” lub „to wyłącznie” powstają w procesie przekształcenia się ego-świadomości będącej pod wpływem dominacji tamas (ciemność) i następnie same przekształcają się w pięć „grubych” elementów; to one, a nie pięć „grubych” elementów (przestrzeń, wiatr, ogień, woda, ziemia) są w procesie stwarzania „materią” pierwotną; są przedmiotami pięciu zmysłów, poprzez które jest odczuwany istniejący na zewnątrz jednostki materialny świat; ich istnienie jest uważane za powód istnienia zmysłów i dlatego też mówi się, że przedmioty zmysłów są w stosunku do zmysłów nadrzędne; co więcej zgodnie z doktryną sankhji to one są u źródła powstania pięciu „wielkich” elementów, które dostarczają budulca dla ciała „grubego” i zmysłów; są uważane za to, co tworzy pomost między materią nieożywioną i myślą; z nich zbudowane jest tak zwane ciało subtelne (linga-sarira), które jest nierozpoznawalne dla „grubych” zmysłów należących do ciała „grubego”; po śmierci ciała „grubego” dusza migruje do innego ciała odziana w ciało subtelne, które zachowuje wszystkie cechy ziemskie w pierwotnej formie i jest we władzy trzech jakości natury (sattwa-dobro, radżas-namiętność, tamas-ciemność), które powodują wszelkie zmiany w doczesnym świecie.
tattwa (takość, zasada): termin używany do opisu elementów składowych wszechświata; poszczególne szkoły różnią się liczbą wymienianych zasad i ich konceptualizacją zakladając jednak, że dostarczają ostatecznego sformułowania, co do zasad rzadzących rzeczywistością i docierają do absolutnej prawdy; sankhja (doktryna prezentowana w Mahabharacie) widzi wszechświat jako zbudowany z dwóch odrębnych rzeczywistości: Puruszy, czyli rzeczywistości duchowej, która jest wieczna i nie podlega zmianom i rzeczywistości materialnej, która jest nietrwała i podlega ciągłym zmianom lub przekształceniom pod wpływem interakcji między trzema jakościami natury mater­ialnej Prakriti, czyli trzema gunami, jasnością-dobrem (sattwa), namiętnością (radżas) i ciemnością (tamas); trzy guny w stanie równowagi (Moola Prakriti) będące źródłem substancji wszechświata, jak i mechanizm ewolucji (przekształcania się) Prakriti (zob. Aneks 3) są wieczne i niestworzone i stąd zarówno Purusza jak i Prakriti są uważane za niezniszczalne i wieczne; Purusza jest ostateczną i najwyższą przyczyną wszechświata i tym, który manifestuje się w formie wszechświata, a Prakriti jest substancją wszechświata lub siłą, która przez swoje kolejne przekształcenia stwarza niezliczone formy, w których zamieszkuje dusza; jedność Puruszy i Prakriti ucieleśniona w formie żywej istoty jest uważa za twórczą zasadę wszechświata; stwarzanie rozpoczyna się wówczas, gdy zostaje zakłócona równowaga wśród trzech gun przez obecność Puruszy;, który jest biernym obserwa­torem ich aktywności, lecz który, choć jest niezależny od Prakriti, przykrywa się ignorancją i utożsamia się z nią i przez to wiaże sią ze stworzonym światem i wpada w koło reinkarnacji. Klasyczna sankhja wyróżnia łącznie dwadzieścia pięć tattw, czyli zasad wszechświata lub elementów bytu, Purusza, Moola Prakriti (trzy guny) i dwadzieścia trzy zasady będące rezultatem ewolucji Prakriti, którymi są: intelekt-rozumienie (Mahat, buddhi), ego-świadomość (ahamkara), umysł (manas), pięć organów poznawczych (słuch, dotyk, wzrok, węch i smak), pięć organów ruchu (mowa, ręka, noga, organ wydalania, organ rozrodczy), pięć subtelnych elementów (dźwięk, dotyk, forma, zapach i smak) i pięć „grubych” elementów (przestrzeń, wiatr, ogień, woda, ziemia). Rozumienie jest pierwszym produktem ewolucji Prakriti, który przekształca się w ego-świadomość; pod wpływem sattwy ego-świadomość przekształca się w umysł, który przekształca się w pięć organów zmysłowych, pięć organów ruchu; pod wpływem tamas ego-świadomość przekształca się w pięć subtelnych elementów, które przekształcają się w pięć „grubych” elementów; gdy ego-świadomość jest pod wpływem dominacji radżas prowadzi do działania. Mahabharata nie jest konsekwentna w prezentacji wszystkich tych elementów, czasami bierze się pod uwagę jedynie dwadzieścia cztery zasady włączając w to Moola Prakriti, lecz wyłączając Puruszę, lub jedynie dwadzieścia trzy wyłączając Moola Prakriti; kiedy indziej liczone są tylko niektóre elementy, lub włącza się dodatkowe; zamieszkującego ciało indywidualnego Puruszę włącza się do zasad wszechświata, ze względu na to, ze łącząc się z Prakriti ulega ignorancji i przywiązuje się do zmysłowych przedmiotów, Najwyższą Duszę z kolei określa się liczbą dwudziestą szóstą nazywając ją jednak nie-zasadą, ponieważ jest niezależna od Prakriti i jej wpływu.
teistyczna sankhja: jeden z nurtów filozofii indyjskiej, którego korzenie sięgają Mahabharaty; jej założenia zostały przedstawione szczególnie w Bhagavad Gicie i księdze XII Mahbharaty, Santi Parva, część druga i trzecia, zwanej Mokszadharma; jest nazywana sankhją pre-klasyczną i w przeciwieństwie do sankhji klasycznej, która jest filozofią o charakterze świeckim, przyjmuje istnienie zarówno osobowego, jak i bezosobowego boga.
Tisja: nazwa konstelacji gwiezdnej identyfikowanej z Syriuszem.
traji-widja (potrójna wiedza): określenie dla wiedzy zawartej głównie w trzech Wedach: Rigwedzie, Samawedzie, Jadżurwedzie.
trójelementowe całości: cele życiowe: Prawo, Zysk, Przyjemność; cele wymiaru sprawiedliwości: Utrzymywanie, Rozwój, Zniszczenie; jakości natury: dobro-jasność, namiętność, ciemność-inercja.
trzy ciała wcielonej duszy: ciało „grube” zbudowane z pięciu „wielkich” elementów, ciało subtelne (linga-sarira) zbudowane z pięciu subtelnych elementów i wyższe ciało subtelne (karana-sarira), czyli ciało kauzalne lub przyczynowe, które jest istnieniem w Prakriti; przed połączeniem z Brahmanem dusza musi uwolnić się od również od ciała kauzalnego.
trzy ścieżki pobożności zalecane w Bhagavad Gicie: w rozmowie z Ardżuną, mającej miejsce tuż przed rozpoczęciem braterskiej bitwy Bharatów na polach Kurukszetry, Kryszna zaleca trzyaspe­ktową dyscyplinę duchową, na którą składają się: 1. karma joga, czyli nieegoistyczne wyrzeczone działanie wykonywane jako ofiara; 2. dżnana joga, czyli ścieżka wiedzy prowadząca do połączenia się z Brahmanem; oraz 3. bhakti joga, czyli praktyka emocjonalnego oddania bóstwu; te trzy ścieżki są ze sobą powiązane i ten, kto dąży do perfekcji powinien praktykować je wszystkie w naturalnym porządku; osoba szukająca Wyzwolenia, przed rozpoczęciem praktyki dżnany jogi wymagającej zaniechania działań, powinna najpierw zdobyć samo-kontrolę i spokój umysłu poprzez oczyszczenie swego działania z pragnień poprzez praktykę nieegoistycznego działania (karma joga), w którym wszystkie owoce działania są ofiarowane bogu, któremu jest całkowicie oddana (bhakti joga); osoba oddana bogu powinna charakteryzować się całkowitym spokojem umysłu i być wolna od przywiązania do ziemskich przedmiotów, aby móc skoncentrować cały swój umysł na bogu i połączyć się z nim w ofierze.
trzy ścieżki pobożności zalecane w Wedach: są to: 1. ścieżka mędrca, który szuka połączenia z Brahmanem poprzez posty, umartwienia i wyrzeczenie się zwykłego życia na rzecz samotnego pustelniczego życia w dżungli i szukanie tam czystości duszy i wiedzy; 2. ścieżka kapłana wykonującego rytuały i ofiary traktowane jako środek do spełnienia materialnych pragnień; 3. ścieżka zwykłego wiernego, który oddaje część różnym bogom uważając to za środek zaspokojenia materialnych pragnień i zdobycia nieba i nie troszczy się o zdobycie mentalnej samo-kontroli i czystości.
trzy witalne esencje: prana, tedżas i odżas będące subtelnymi odpowiednikami trzech doshy (waty, pitty i kaphy) kontrolującymi codzienne funkcje psychofizyczne; są siłami ciała „grubego”, subtelnego i przyczynowego; podtrzymują pozytywną witalność, sprzyjają zdrowiu, kreatywności, dobremu samopoczuciu i dostar­czają wsparcia głębszym procesom jogicznym i medytacyjnym; prana (pierwotna siła życiowa) jest subtelną energią powietrza, siłą władczą i inteligencją tkwiącą u podstaw wszystkich funkcji psychofizycznych, odpowiedzialną za koordynację oddechu, zmysłów i umysłu i kieruje przejawianiem się i harmonizowaniem wyższych stanów świadomości; tedżas (wewnętrzna promienność) jest subtelną energią ognia, blaskiem witalności, dzięki której przyswajamy sobie powietrze, wrażenia i myśli, i która rządzi ujawnianiem się zaawansowanych zdolności percepcyjnych; odżas (pierwotny wigor) jest subtelną energią wody, podstawą wytrzymałości fizycznej i umysłowej, esencją przyswojonego pożywienia, wody, powietrza, wrażeń i myśli, jest odpowiedzialna za wspieranie i zapewnienie stabilnego rozwoju wszystkich wyższych umiejętności.
Tuladhara: kupiec żyjący w starożytnych czasach, którego rozmo­wę z braminem o imieniu Dżadżali na temat prawości Bhiszma opowiada Judhiszthirze.
turiya: jest to stan doświadczania doskonałej nieświadomości tego świata, kiedy indywidualna dusza (jaźń) uwolniła się od samej siebie i skupiła się całkowicie na Najwyżej Jaźni lub na jakimś jednostkowym przedmiocie.

U

Udaja: góra wschodu słońca.
Uktha: tekst wedyjski wymagający specjalnej recytacji, recytowany podczas rytuału ofiarnego, zwanego ofiarą uktha.
umysł: zob. manas.
Uparikara: król nazywany również Wasu, który czcił Narajanę i który z powodu przekleństwa braminów upadł z nieba i zakopał się głęboko w ziemi, jednakże dzięki darowi bogów mógł kontynu­ować czczenie Narajany i w ten sposób z jego pomocą dotrzeć do Brahmana; zasłynął również z tego, że podczas sponsorowanego przez niego rytuału Ofiary Konia kapłan bogów Brihaspati rozgniewał się na Narajanę, który odebrał należną mu część ofiary pozostając niewidzialny; gniew Brihaspatiego uciszyła opowieść synów Brahmy, którzy wyjaśnili, że Narajana może być widziany tylko przez tych, których on obdarza specjalną łaską.
Upaśruti (ta, którą słychać): bogini, która pomogła Śaci w odnalezieniu jej męża Indry.
Ursa Major: konstelacja siedmiu mędrców.
Urwi: nazwa ziemi trzymanej przez proroka Kaśjapę na kolanach (uru).
Uszman: gorąco rezydujące w oddechu Prana.
uttarajana (droga północna): termin dotyczy okresu między 14 stycznia a 14 lipca, kiedy słońce jest na północy i trwa „jaśniejsza” pora roku, gdy jest więcej słońca, mniej deszczu, krótsze noce.

W

Wadawamukha: imię mędrca, w którego w odległych czasach wcielił się Narajana; także nazwa końskiej głowy o gigantycznych proporcjach błąkającej się po morzach, z której ust wydobywają się bez przerwy płomienie ognia wypijające wody oceanu tak jak ogień ofiarny wypija wlewane do niego oczyszczone masło.
Wahudantaka: nazwa Waisalakaszy skróconej przez Indrę do pięciu tysięcy nauk.
Waidżajanta: góra w centrum mlecznego oceanu, gdzie Brahma rozmyślał nad Puruszą.
Waisalakasza: nazwa skróconej wersji Dandaniti („nauki o rządzie” Brahmy) zawierająca dziesięć tysięcy nauk opracowana przez Śiwę.
Waiśjanara: jedno z imion Ognia i nazwa rytuału ku jego czci.
Waiśrawana: jedno z imion boga bogactwa Kubery.
Warhaspatja: nazwa Wahudantaki skróconej przez Brihaspatiego do trzech tysięcy nauk.
warna (kolor): wiedza dotycząca podziału na cztery kasty przekazywana ongiś ustnie, która zachowała się w hymnach Rigwedy.
Wasudewa: zwany również Puruszatma w sanskrycie znaczy Osoba (osobowość) Boga lub Najwyższa Osoba Boga; ten, który jest wszystkim lub ten, który jest domem dla wszystkich.
wasudhara: nazwa grupy świętych sylab (mantr) wypowiedzia­nych w starożytnych czasach przez Narajanę i recytowanych przez upadłego z nieba króla Uparikarę.
Wasuhoma: król Angów.
Wasuman: król z rodu Dżanaki.
Wena: syn Sunity (córki Śmierci) i Atiwali zabity przez riszich przy pomocy źdźbła trawy kuśa.
Wideha (Dźanaka): starożytny król Widehów, który pozbawił królestwa swego sąsiada króla Kosalów, Kszemadarsina.
wideha-kaiwalja: określenie dla Wyzwolenia zdobywanego przez duszę po zerwaniu swego związku z ciałem.
Widhi: jedna z nazw dla tego, co najwyższe.
widja-awidja (wiedza-ignorancja): z jednej strony przeciwsta­wienie wiedzy, uczenia się, nauki ignorancji, nieuctwu, brakowi formalnego wykształcenia, z drugiej strony przeciwstawienie znania nieznaniu duszy lub znaniu wyłącznie materialnego świata; widję dzieli się na 1. para-widję (wiedzę wyższą) prowadzącą bezpośrednio do Brahmana, co może również oznaczać teoretycz­ną znajomość medytacji i 2. apara-widję (wiedzę niższą), czyli znajomość czterech Wed i ich sześciu odnóży (angi) lub ogólniej wiedza religijna włączająca rytuały, jak i również nauki świeckie; widja i awidja są dwoma aspektami mai, kosmicznej mocy iluzji Brahmana; maja sama nie ma wpływu na Brahmana, lecz ma wpływ na duchową wiedzę człowieka; widja generuje wiedzę duchową, podczas gdy awidja generuje świecką wiedzę; awidja jest ludzką niewiedzą na temat natury duszy zamykającą człowieka w świecie zjawiskowym i w kole reinkarnacji; Brahman jest tym, co rzeczywiste, wszystko inne jest manifestacją tworzoną przez Brahmana przy pomocy mai; każdy z nas jest Brahmanem i mają; uwolnienie się od mai oznacza powrót do tego, co rzeczywiste.
widżnana (bycie świadomym): stan świadomości, w którym rozumienie jakiejś osoby zostało oczyszczone przez studiowanie pism i zdobyła ona prawdziwe rozumienie wszystkich rzeczy; twierdzi się, że bez zdobycia tego stanu świadomości Wyzwolenie jest niemożliwe.
Wikarapurusza: łączne imię dla jedenastu rudrów; pierwszy Rudra wypłynął z zasady gniewu i rozpoczynając istnienie stworzył dziesięciu innych rudrów, którzy byli tacy jak on.
wikriti (modyfikacje): termin używany do opisu szesnastu zasad lub modyfikacji (umysł, pięć organów poznania, pięć organów działania i pięć „grubych” elementów) powstałych z przekształceń ośmiu zasad Prakriti (Moola Prakriti, Mahat, ego-świadomość i pięć subtelnych elementów: dźwięk, dotyk, forma, zapach i smak); umysł, pięć organów poznania i pięć organów poznania są rezultatem przekształcania się ego-świadomości pod wpływem dominacji sattwy, a pięć „grubych” elementów jest rezultatem przekształcenia się pięciu subtelnych elementów pod wpływem dominacji tamas.
wilwa: roślina, której liście mające lecznicze własności są najświętszym darem dla Śiwy w rytualne ofiarnym; symbolizują również obecność samego Śiwy.
Wirabhadra (ten, kto rozprasza gniew bogini): imię Bycia, które wypłynęło z ust Śiwy mając za zadanie zniszczenie rytuału ofiarnego Dakszy, na które Śiwa nie został zaproszony i uciszenie gniewu żony Śiwy, Umy, wywołany przez to pominięcie.
Wiradżas (oślepiający swym blaskiem, jasny): syn narodzony siłą woli Wisznu z jego własnej energii.
Wirat: w sanskrycie znaczy gigantyczna uniwersalna forma, pełne ciało, uniwersalna forma Pana; termin używany zamienni z Mahat.
Wirinczi: imię Brahmy na samym początku czasu, czyli w pierwszej kalpie.
Wirupakhsza: król rakszasów.
wiszti: nazwa niezwykłej koniunkcji ciał niebieskich, której formę przybrał Narajana ukazując się mędrcowi Naradzie na Białej Wyspie.
Wiśakhajupa: region, gdzie bogowie mają swoje ołtarze.
Wiśwadżit: nazwa wielkiego rytuału ofiarnego.
Wiśwaksena: inne imię dla Aniruddhy.
Witana: nazwa ognia ofiarnego w domach należących do szudrów.
Wjasana: siedem głównych wad: polowanie, gra w kości, kobiety, alkohol, karanie, nieprzyjemna mowa, marnotrawienie bogactw.
Wjawahara (Vyavahara): wymiar sprawiedliwości; dokład­niej legalna procedura rozstrzygania sporu łącznie z rozprawą sądową; w skład tej procedury wchodzą sprawa sądowa, wysłuchi­wanie i ocena zeznań świadków, wymierzenie kary i zapewnienie realizacji kary; legalna procedura wyłoniła w późniejszych eonach, gdy ludzie zaczęli schodzić ze ścieżki Prawa (dharmy); procedura sądowa rozwinęła się z dyskusji na temat tego, czy ktoś w swym postępowaniu zszedł, czy tez nie ze ścieżki Prawa, co ze względu na ogólność wskazówek Wed było często trudne do stwierdzenia; nadzorowanie legalnej procedury i realizacji kary jest obowiąz­kiem króla; Mahabharata wyróżnia trzy rodzaje Wjawahary.
Wodhja: mędrzec, który nauczał króla Jajati o środkach prowadzących do zdobycia stanu błogości i spokoju.
Wriszadarbha, Wriszakapi: imiona Kryszny.
Wudha: prezydujący bóg ciał niebieskich, który przeklął Aditi, gdy odmówiła mu jałmużny, mówiąc, że będzie cierpiała bóle, gdy Wiwaswat narodzi się ponownie z jej łona w formie jaja.

Z

zamanifestowane-niezamanifestowane (wjakta-awjakta): za­manifestowane oznacza poznawalne dla zmysłów, podczas gdy niezamanifestowane niepoznawalne przez zmysły; w procesie stwarzania Purusza pozostając w swej prawdziwej naturze Najwyższym Niezamanifestowanym zamieszkuje w pierwotnej (Moola) Prakriti (zwanej Niezamanifestowanym) i wraz z jej ewolucją manifestuje się, czyli odziewa się w atrybuty i przybiera niezliczone formy.


TLVP
Home
Czytelnia
Book Nook
Strona
Autora
Mahabharata (po polsku) – Spis opowieści Strona Google’a B. Mikołajewska Strona Google’a TLVP “Good” violence versus “Bad” Hymny Rigwedy o stworzeniu świata Downloaduj
Mahabharata
w formie PDF
Napisz
do nas

Napisz do nas

 

Nowe hasła (Mahabharata księga XIII)        [hasła księgi I i II   |   księga III   |   księgi IV i V   |   księgi VI i VII   |   księgi VIII-XI   |   księgi XII ]

A B C D G I K L M O P S ¦ T U W

A

agnisziuta: rytuał oddawania czci ogniowi.
Ardhanariszwara: dwupłciowa forma Śiwy będąca w połowie Śiwą i w połowie jego żoną Parwati.
Ardżunaka: ptasznik, który chciał pomścić śmierć syna Gautami zabijając węża, który go ukąsił przynosząc mu śmierć.
Asztawakra: bramin, który pragnąc zrealizować religijny obowią­zek spłodzenia potomstwa chciał pojąć za żonę Suprabhę, córkę mędrca Wadanji, który, zanim oddał mu córkę za żonę, poddał go próbie mającej na celu stwierdzenie, czy dla niego małżeństwo jest związkiem płci w celu realizowania religijnych obowiązków, czy też służy osiąganiu przyjemności.

B

Bhagirathi: nazwa dla jednego z trzech strumieni Gangesu, tj. tego który znajduje się na ziemi (drugi płynie w niebie, a trzeci w podziemiach); pochodzi od imienia mitycznego króla Bhagiratha, który uwolnił swych krewnych Sagarów od klątwy mędrca Kapili sprawdzając rzekę Ganges nieba na ziemię; współcześnie nazwa rzeki w Himalajach będąca jednym z dwóch źródeł Gangesu.
Bhangaśwana: król, który obraził Indrę nie oddając mu czci w swym rytuale mającym na celu uzyskanie synów i którego Indra przemienił w kobietę; król ten miał setkę synów, których spłodził jako mężczyzna i setkę, którą urodził jako kobieta; gdy zadowolił w końcu Indrę i Indra zaproponował mu, że przywróci mu jego męskość, odmówił przyjęcia tego daru twierdząc, że ciało kobiety daje większą zmysłową przyjemność niż ciało mężczyzny.
bycie w czterech stanach świadomości: bycie w obudzonym stanie świadomości jest nazywane wiśwanara, bycie w śniącym stanie świadomości taidżasa, błogie bycie w pozbawionym snów stanie świadomości pradżna, bycie w stanie medytacji sensu stricte jest nazywane siva-dhjana.

C

czandala: niedotykalny, zajmującymi się kremacją ciał.

D

Dasaswa: dziesiąty z kolei syn króla Ikszwaku, król Mahiszmati, który miał syna o imieniu Madiraśwa, który z kolei miał syna o imieniu Djutimat, który miał syna o imieniu Suwira. Suwira miał syna o imieniu Sudurdżaja, który miał syna o imieniu Durjodhana.
diksza (diksha): inicjacja poprzez przeprowadzenie odpowiednich rytów uprawniająca do wyboru określonej religijnej drogi postępowania.
Disa: leciwa dama, która poddała testowi rozumienie natury małżeńskiej wspólnoty przez bramina o imieniu Asztawakra.
Durjodhana: król nazywany wielkim królewskim mędrcem.
dżatakarma: rytuał związany z narodzinami, który powinien zostać wykonywany w czasie dwóch pierwszych tygodni życia dziecka.

G

Gautami: starsza kobieta znana ze swej cierpliwości i spokoju umysłu, która chciała wybaczyć wężowi, który zabił jej syna, twierdząc, że to nie on, lecz Przeznaczenie spowodowało jego śmierć.
ghee: dosłownie: klarowne masło uzyskiwane poprzez zastosowanie określonej procedury; ogólniej: oczyszczony tłuszcz.

I

imiona Śiwy: Śiwa ma wiele imion opisujących jego atrybuty i jest czczony w hymnie poprzez recytację jego tysiąca ośmiu imion; hymn ten został przedstawiony w opow. 203; do najczęściej wymienianych imion należą: Bhawa, Bhima, Hara, Haragauri (forma, w której ciało Śiwy jest w połowie nim samym i w połowie jego małżonką), Isa, Iśana, Maheswara, Mahadewa, Mahesa, Nilarohita (niebieski i czerwony), Paśupati, Pragna (znający jaźń), Rudra, Sambhu (rodzic), Sarwa, Sthanu, Swayambhu (samo-stwarzający-się), Śankara, Urga, Wabhru (niezmierny).

K

kara (wkład, wysiłek), purushkara (własny wysiłek): termin używany do opisu starań jednostki podejmowanych w aktualnym życiu, aby zapewnić sobie lepszą karmę w przyszłym życiu oraz przy analizowaniu rezultatów określonych działań i dyskusji na temat tego, w jakim stopniu są zdeterminowane przez karmę nagromadzoną w przeszłym życiu (nazywaną przeznaczeniem) i w jakim zależą od indywidualnego wysiłku.
karma: w sanskrycie oznacza „działanie”, „pracę”, „uczynki”; termin jest używany zarówno do opisu działania w aktualnym życiu, jak i do opisu konsekwencji działania w przeszłym życiu; każde działanie rodzi owoce, które mogą być pozytywne (szczęście) lub negatywne (nieszczęście), które podążają za wcieloną duszą po śmierci i muszą zostać skonsumowane w następnym życiu (lub kilku kolejnych wcieleniach); aby zdobyć Wyzwolenie skutki przeszłych działań muszą być całkowicie skonsumowane; owoce działania zgromadzone w danym życiu są konsumowane w przyszłym życiu i nie mają wielkiego wpływu na rezultaty indywidualnych działań w obecnym życiu; rezultaty obecnych działań zależą od przeszłej karmy działającej osoby, jak i od karmy osób wplątanych w to działanie. Aktualnie różne szkoły myślenia mówią o karmie trojakiego rodzaju: 1. sanchita karma, czyli karmiczne owoce nagromadzone podczas wielu poprzednich wcieleń; 2. prarabdha karma, czyli ta część sanchita karmy, która jest również zwana przeznaczeniem i która musi zostać skonsumo­wana w obecnym wcieleniu; 3. agami karma, czyli owoce działań gromadzone w obecnym wcieleniu, które będą musiały zostać skonsumowane w przyszłych wcieleniach.

L

loka: w sanskrycie oznacza świat, miejsce zamieszkania, wymiar, poziom istnienia; pochodzi od sanskryckiego czasownika loc, który oznacza „świecić”, „być jasnym”, „być widocznym”; termin jest używany do opisu wszechświata lub jakiegoś jego podziału; jest wymiarem zamanifestowanego istnienia, regionem kosmicz­nym. Każdy region odzwierciedla szczególny poziom świadomości. Najpopularniejszym podziałem wszechświata jest podział na trzy światy: I. wszechświat materialny, ziemski postrzegany przy pomocy pięciu zmysłów (bhuloka); II. wszechświat subtelny wewnętrzny, astralny, pomiędzy dwoma innymi światami, sfera mentalna i emocjonalna (antarloka); III. wszechświat duchowy bogów i istot na wysokim poziomie duchowego rozwoju (brahma­loka). Wewnątrz świata subtelnego (antarloka) wyróżnia się trzy regiony: II 1. region powietrza (bhuvarloka), II 2. niebiański (swarloka), II 3. mocy i sławy (maharloka). Wewnątrz świata duchowego (brahmaloka) wyróżnia się także trzy regiony: III 1. region stwarzania należący do synów Brahmy (dżanaloka), III 2. region umartwień (taparloka), III 3. region prawdy i tego co rzeczywiste należący do Stwórcy wszechświata Brahmy (satjaloka). Łącznie wyróżnia się ich siedem wyższych regionów określanych w skrócie: Bhu, Bhuva, Swa, Maha, Jana, Tapa, Satja. Wyróżnia się również siedem dolnych regionów zwanych ogólnie Naraka lub Patala. Są to: Put, Avichi, Samhata, Tamisra, Rijisha, Kudmala i Kakola.

M

Mandara: syn demona Hiranjakaszipu, który dzięki darowi Śiwy trzymał w szachu Indrę przez dziesięć milionów lat, kojarzony również z wpływem złej planety.
Matanga: chłopiec wychowany zgodnie z bramińskim porządkiem, który z urodzenia był faktycznie czandalą (niedotykalny), i który po dowiedzeniu się o swym faktycznym pochodzeniu pragnął zdobyć statusu prawdziwego bramina swymi umartwieniami; nie zdołał jednak zrealizować swego celu, gdyż jak pouczył go Indra, status bramina można zdobyć jedynie poprzez czyste urodzenie w kaście bramińskiej, które zdobywa się prawością w swych przeszłych narodzinach, a nie przez dar od bogów.
Mritju: śmierć w swej ucieleśnionej formie (zwykle rodzaju żeńskiego) prezentowana tutaj jako będąca rodzaju męskiego.

O

Oghawati: imię żony Sudarśany, która praktykując razem ze swym mężem cnotę gościnności, zdecydowała się na spełnienie prośby odwiedzającego ich domostwo bramina oddając mu samą siebie i która została przemieniona przez boga Prawa, Dharmę, w świętą, oczyszczającą z grzechów rzekę przepływającą przez pola Kurukszetry uważaną za jedna z tzw. siedmiu rzek Saraswati.

P

pukkasa: określenia dla tych, którzy jedzą mięso osłów, koni i słoni.

S

Samwa, Samba: imię syna Kryszny, o którego prosił Śiwę praktykując surowe umartwienia i oddając mu cześć; niektórzy twierdzą, że synem, którego Kryszna otrzymał od Śiwy miał na imię Pradjumna, a jeszcze inni twierdzą, że Kryszna miał dwóch synów, których otrzymał od Śiwy: Samwę i Pradjumnę; niekiedy jest to również imię Śiwy w jego dwupłciowej formie.
Satamukha: demon asura stworzony przez Brahmę.
sila: praktykowanie cnoty i prawego działania.
sula: broń Śiwy, trójząb.
Suprabha: córka mędrca Wadanji, którą pragnął poślubić bramin Asztawakra.

¦

śraddha: nazwa rytuału wykonywanego na rzecz zmarłych przodków (Ojców).

T

Tandi: riszi żyjący na ziemi podczas kritajugi, wielbiciel Śiwy, który jest znany z tego, że recytował tysiąc imion Śiwy, które są ekstraktem z dziesięciu tysięcy imion Śiwy recytowanych przez Brahmę.

U

unczha: ścieżka utrzymywania się przy życiu z garstki ziaren, które tak jak gołąb znajduje na polach po żniwach.
Upamanju: riszi zamieszkujący w pustelni na górze Himawat, wielbiciel Śiwy, który opowiada Krisznie o swej wizji Śiwy, jak i o tysiącu imion Śiwy recytowanych przez riszi Tandi.
Upendra: jedno z imion bramina-karła, uważanego za jedną z awatar Wisznu, brat Indry.

W

Wadanja: ojciec Suprabhy, który zanim oddał swą córkę za żonę braminowi Asztawakra, poddał testowi jego rozumienie natury małżeńskiej wspólnoty.
Widjutprabha: imię potężnego danawy, który otrzymał od Śiwy dar władzy nad trzema światami, królestwo Kusadwipa i setkę milionów potomstwa.
Witahawja: król, który zdobył za życia status bramina dzięki łasce riszi Bhrigu.
Wjaghrapada: starożytny riszi słynny ze swej znajomości Wed i ich odgałęzień, ojciec Upamanju; jego drugim synem był Dhaumja.
wriszi: nazwa ławy do siedzenia używanej podczas rytuału oddawania czci Ojcom.


TLVP
Home
Czytelnia
Book Nook
Strona
Autora
Mahabharata (po polsku) – Spis opowieści Strona Google’a B. Mikołajewska Strona Google’a TLVP “Good” violence versus “Bad” Hymny Rigwedy o stworzeniu świata Downloaduj
Mahabharata
w formie PDF
Napisz
do nas

Napisz do nas

Valid HTML 4.01 Transitional First posted: 18 September 2004. Last updated: 14 Dec 2015.